Zakonisht e mendojmë plakjen si një proces të ngadaltë dhe të qëndrueshëm. Çdo vit plakemi pak, trupi ndryshon gradualisht dhe organet humbasin ngadalë një pjesë të funksioneve të tyre. Megjithatë, gjithnjë e më shumë kërkime tregojnë se realiteti mund të jetë shumë më kompleks.
Një studim i ri i botuar në revistën “Nature Aging” tregon se organet njerëzore nuk plaken me të njëjtën shpejtësi dhe se në shumë inde ndryshimet përshpejtohen ndjeshëm në dy periudha të jetës gjatë të tridhjetave dhe të pesëdhjetave.
Hulumtimi u drejtua nga shkencëtarë nga Instituti i Zbulimeve Mjekësore Sanford Burnham Prebys në San Diego dhe Institutet Kombëtare të Shëndetit të SHBA-së (NIH). Duke përdorur inteligjencën artificiale, ata analizuan rreth 25,000 regjistrime të indeve të ndryshme njerëzore me qëllim që të krijonin një lloj harte të plakjes strukturore të organizmit.
“Qëllimi ynë është të kuptojmë se si duket plakja në një nivel strukturor”, shpjegoi një nga autorët e studimit, Sanju Sinha. Që kjo të ishte e mundur, studiuesit kishin nevojë për mostra të indeve të shëndetshme nga njerëz të moshave të ndryshme.
Për analizën, ata përdorën të dhëna nga projekti i madh amerikan i shprehjes së gjenotipit-indit, i cili studion se si ndryshimet gjenetike ndikojnë në funksionimin e pjesëve të ndryshme të trupit të njeriut.
Në bazën e të dhënave, ata gjetën rreth 25,000 imazhe të biopsive të 40 llojeve të ndryshme të indeve, të marra nga afërsisht 1,000 donatorë të vdekur midis moshës 21 dhe 70 vjeç.
Inteligjenca artificiale gjurmoi “moshën” e indeve
Shkencëtarët më pas zhvilluan një model të veçantë të inteligjencës artificiale të quajtur PathStAR, ose Shkalla e Plakjes Strukturore e Bazuar në Patologji.
Detyra e tij ishte të njihte ndryshimet në strukturën e indeve që ndodhin gjatë plakjes dhe t’i lidhte ato me ndryshimet molekulare që ndodhin në trup.
Rezultatet treguan se shenjat e plakjes mund të njihen qartë që në vetë strukturën e indeve.
Sipas Sinha-s, ndryshimet ishin aq të theksuara saqë modeli nuk kishte nevojë as të trajnohej posaçërisht për moshën aktuale, kronologjike të dhuruesit për të dalluar se sa shumë ishte “plakur” një ind i caktuar.
Si provë e parë, studiuesit analizuan vezoret.
Duke shqyrtuar 250 regjistrime histopatologjike, ata zbuluan dy periudha të plakjes së përshpejtuar – midis moshës 35 dhe 40 vjeç dhe përsëri midis moshës 55 dhe 60 vjeç.
Kur e zgjeruan analizën e tyre, ata zgjodhën 15 lloje të tjera indesh ku mund të gjurmonin qartë modelet e plakjes.
Një nga gjetjet më interesante është se pjesë të ndryshme të trupit nuk plaken në të njëjtën kohë.
Enët e gjakut, për shembull, treguan plakje të përshpejtuar kryesisht midis moshës 30 dhe 39 vjeç.
Nga ana tjetër, indet e mitrës dhe vaginës treguan ndryshime më të theksuara në fillim të viteve pesëdhjetë.
Megjithatë, i njëjti model bazë u vu re në shumicën e indeve të analizuara – dy periudha gjatë jetës kur procesi i plakjes përshpejtohet ndjeshëm.
Në të njëjtën kohë, në ato inde u vu re një rritje në aktivitetin e gjeneve të lidhura me proceset inflamatore, duke treguar se inflamacioni kronik mund të luajë një rol të rëndësishëm në mënyrën se si plaken organet.
Gjetjet përkojnë pjesërisht me hulumtimet e publikuara në vitin 2024, kur shkencëtarët e Universitetit të Stanfordit analizuan mijëra molekula te njerëzit midis moshës 25 dhe 75 vjeç.
Pastaj ata arritën në përfundimin se ndryshimet më të mëdha në trup ndodhin rreth mesit të viteve dyzet dhe fillimit të viteve gjashtëdhjetë.
Megjithatë, disa metoda të analizës molekulare të përdorura në atë studim u vunë më pas në pikëpyetje, prandaj studimi i ri përpiqet të ofrojë një pamje të ndryshme, strukturore të të njëjtit fenomen.
Qëllimi është të krijohet një “atlas plakjeje”
Studiuesit tani duan të zhvillojnë një lloj atlasi të plakjes strukturore të organizmit të njeriut.
Një hartë e tillë mund të tregojë se kur inde të caktuara fillojnë të pësojnë ndryshimet më të shpejta dhe potencialisht t’i ndihmojë shkencëtarët të përcaktojnë më mirë se kur terapi të caktuara ose masa parandaluese mund të kenë efektin më të madh.
Aktualisht nuk ka asnjë mënyrë për të ndaluar procesin e plakjes, por një kuptim më i mirë i kohës dhe mënyrës se si plaken organe të caktuara mund të kontribuojë një ditë në zhvillimin e terapive që do të ngadalësonin disa nga pasojat e tij.
Përfundimi më i rëndësishëm i hulumtimit është se trupi me sa duket nuk ka një “orë plakjeje” universale. Organe të ndryshme kanë ritmin e tyre, dhe në shumë prej tyre ndryshimet nuk ndodhin në mënyrë të barabartë, por vijnë në një lloj valësh – veçanërisht gjatë të tridhjetave dhe të pesëdhjetave të jetës.
