Historia e Dhomave të Specializuara të Kosovës nuk nis në Hagë dhe as në vitin 2015, kur Kuvendi i Kosovës miratoi ndryshimin kushtetues dhe ligjin që i hapën rrugë krijimit të këtij institucioni.
Gjurmët e saj shkojnë disa vite më herët, në një debat të zhvilluar në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës, ku në qendër u vendosën pretendime për trajtim çnjerëzor të personave dhe trafikim të paligjshëm të organeve njerëzore në Kosovë, pretendime që lidheshin me pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Një nga pikat e hershme të kësaj historie është prilli i vitit 2008.
Më 15 prill 2008, në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës u paraqit një mocion për rezolutë me titullin “Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë”.
Ndër nënshkruesit ishte Konstantin Kosaçov, deputet rus në atë kohë në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës. Dokumenti kishte gjithashtu si nënshkrues Mikhail Margelov nga Rusia dhe Millosh Aligrudiq nga Serbia, krahas deputetëve nga një numër vendesh të tjera evropiane.
Mocioni i referohej pretendimeve të bëra publike në kujtimet e Carla Del Pontes, ish-prokurores së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë.
Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm.
Dokumenti i vitit 2008 ishte një mocion i nënshkruar nga deputetë dhe jo një vendim i Asamblesë Parlamentare. Vetë dokumenti zyrtar i Këshillit të Evropës shënon se mocioni nuk ishte diskutuar nga Asambleja dhe se ai angazhonte vetëm nënshkruesit e tij.
Pra, ai përbën një pikë të hershme të dokumentuar të kësaj historie, por jo një konstatim gjyqësor dhe as një vendim për krijimin e një gjykate.
Në prill të vitit 2008, Carla Del Ponte publikoi kujtimet e saj nga periudha kur drejtonte Prokurorinë e Tribunalit të Hagës për ish-Jugosllavinë.
Në libër ajo riktheu pretendime për trafikim organesh, të lidhura me persona serbë të cilët, sipas saj, ishin mbajtur nga pjesëtarë të UÇK-së.
Këto pretendime shkaktuan reagime të forta dhe nxitën interesimin e mëtejshëm të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës.
Më 29 maj 2008, çështja iu referua Komitetit për Çështje Ligjore dhe të Drejta të Njeriut të Asamblesë Parlamentare, ndërsa raportues u caktua senatori zviceran Dick Marty.
Pas një procesi disa-vjeçar, më 7 janar 2011 Marty paraqiti raportin “Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë”.
Raporti përfshinte pretendime për ndalime të paligjshme, trajtim çnjerëzor, vrasje, zhdukje personash dhe heqje e trafikim organesh. Megjithatë, edhe këtu duhet ruajtur dallimi mes një raporti politik dhe një vendimi gjyqësor: gjetjet e Marty-t nuk ishin një aktgjykim penal ndaj individëve.
Më 25 janar 2011, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës miratoi Rezolutën 1782 mbi hetimin e këtyre pretendimeve, me 169 vota pro, 8 kundër dhe 14 abstenime.
Kjo ishte pika kur çështja kaloi në një fazë të re.
Në shtator të vitit 2011, Bashkimi Evropian krijoi në Bruksel Special Investigative Task Force – SITF, me mandat për të zhvilluar një hetim të pavarur penal mbi pretendimet e përfshira në raportin Marty, si dhe mbi krime të tjera të lidhura me to.
Sipas Dhomave të Specializuara, SITF-ja ishte e financuar nga Bashkimi Evropian dhe përbëhej ekskluzivisht nga staf ndërkombëtar, pikërisht për të garantuar pavarësinë dhe konfidencialitetin e hetimit.
Në verën e vitit 2014, SITF njoftoi se provat e mbledhura gjatë hetimit kishin peshë të mjaftueshme për ngritjen e aktakuzave ndaj disa zyrtarëve të lartë të ish-UÇK-së. Sipas Dhomave të Specializuara, në këtë pikë u bë e nevojshme krijimi i një institucioni që do të mund të zhvillonte procedurat gjyqësore.
Kjo është një pikë kyçe në kronologji. Sepse nga ky moment, çështja nuk mbështetej më vetëm në pretendime të publikuara në një libër apo në një raport të Këshillit të Evropës. Ajo kishte kaluar në një hetim penal të zhvilluar nga një strukturë e krijuar dhe e financuar nga Bashkimi Evropian.
Ndërsa hetimi i SITF-it vazhdonte, Kosova dhe Bashkimi Evropian nisën të përcaktonin mekanizmin për trajtimin gjyqësor të rasteve që mund të dilnin prej tij.
Në vitin 2014, presidentja e Kosovës dhe Përfaqësuesja e Lartë e BE-së për Politikë të Jashtme dhe Siguri arritën një marrëveshje përmes shkëmbimit të letrave, e cila parashikonte krijimin e dhomave të veçanta gjyqësore dhe një zyre të veçantë të prokurorit, me staf dhe gjyqtarë ndërkombëtarë.
Një vit më vonë, më 3 gusht 2015, Kuvendi i Kosovës miratoi nenin 162 të Kushtetutës dhe Ligjin për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.
Kështu u krijua baza kushtetuese dhe ligjore e institucionit që sot njihet si Dhomat e Specializuara të Kosovës.
Institucioni u krijua sipas ligjit të Kosovës, por selia e tij është në Hagë dhe ai funksionon në mënyrë të pavarur nga institucionet e Kosovës.
Më 1 shtator 2016, Zyra e Prokurorit të Specializuar mori përsipër personelin dhe mandatin e SITF-it. Hetimi i nisur në Bruksel vazhdoi tashmë nën strukturën e re institucionale.
Kështu, zinxhiri institucional ishte tashmë i plotë.
2020 – Hetimi çon në aktakuzat ndaj ish-krerëve të UÇK-së
Në vitin 2020, procesi hyri në fazën që do të sillte në Hagë disa prej figurave më të njohura të UÇK-së.
Aktakuza ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit u konfirmua më 26 tetor 2020. Të katër u transferuan në paraburgimin e Dhomave të Specializuara në Hagë më 4 dhe 5 nëntor 2020.
Gjykimi filloi më 3 prill 2023. Sipas të dhënave zyrtare të Dhomave të Specializuara, çështja përfshiu 156 viktima pjesëmarrëse dhe përfundoi me mbylljen e procedurës së provave më 18 dhjetor 2025. Deklaratat përmbyllëse u mbajtën në shkurt 2026.
Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues shpalli aktgjykimin ndaj Thaçit, Veselit, Selimit dhe Krasniqit. Sipas vendimit të shpallur nga Gjykata, të katër u gjetën fajtorë për disa akuza për krime lufte dhe u dënuan me burgim.
Dokumentet e Këshillit të Evropës dëshmojnë se Konstantin Kosaçov dhe Mikhail Margelov, të dy deputetë rusë, ishin ndër nënshkruesit e mocionit të prillit 2008. Në mesin e nënshkruesve ishte edhe deputeti serb Milosh Aligrudiq.
Pra, roli i dy politikanëve rusë dhe i një politikani serb në këtë pikë të hershme të historisë është i dokumentuar.
Mes mocionit të vitit 2008 dhe institucionit që sot funksionon në Hagë ndodhen disa etapa të veçanta: raporti i Dick Marty-t, miratimi i Rezolutës së Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, krijimi i SITF-it nga Bashkimi Evropian, hetimi i tij, marrëveshja Kosovë-BE, ndryshimi i Kushtetutës së Kosovës dhe miratimi i ligjit nga Kuvendi i Kosovës. Vetë Dhomat e Specializuara i rendisin këto zhvillime si pjesë të historisë së krijimit të tyre.
Më e çuditshmja është se si u shndërrua një mocion i vitit 2008, i nënshkruar edhe nga deputetë rusë e serbë, në një proces ndërkombëtar hetimor dhe më pas në një mekanizëm gjyqësor të krijuar përmes institucioneve të Kosovës dhe me mbështetjen e Bashkimit Evropian.
2008 – Paraqitet mocioni në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës.
2010–2011 – Zhvillohet procesi i raportimit të Dick Marty-t dhe, më 25 janar 2011, Asambleja Parlamentare miraton Rezolutën 1782
2011 – Bashkimi Evropian krijon SITF-in për hetimin e pretendimeve.
2014 – Kosova dhe BE-ja përcaktojnë përmes shkëmbimit të letrave mekanizmin për trajtimin gjyqësor të rasteve.
2015 – Kuvendi i Kosovës miraton nenin 162 të Kushtetutës dhe Ligjin për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.
2016 – Zyra e Prokurorit të Specializuar merr përsipër personelin dhe mandatin e SITF-it.
2020 – Konfirmohen aktakuzat ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit dhe ata transferohen në Hagë.
2023 – Nis gjykimi ndaj katër ish-krerëve të UÇK-së.
2025 – Përfundojnë procedurat e provave.
2026 – Mbahen deklaratat përmbyllëse dhe më 16 shtator shpallet aktgjykimi ndaj Thaçit, Veselit, Selimit dhe Krasniqit. /Telegrafi.
