Shkencëtarët kanë përdorur për herë të parë inteligjencën artificiale për të krijuar forma të reja virusesh që nuk ekzistojnë në natyrë.
Ky zhvillim përfaqëson një hap të rëndësishëm për mjekësinë dhe bioteknologjinë, duke hapur mundësi të reja për kërkime shkencore dhe zhvillimin e terapive të avancuara. Megjithatë, ai ka ngritur gjithashtu shqetësime serioze për rreziqet e mundshme dhe keqpërdorimin e kësaj teknologjie.
Sipas një studimi të publikuar në revistën Science, një ekip studiuesish nga Arc Institute ka trajnuar një model të inteligjencës artificiale të quajtur Evo.
Ky model është krijuar për të analizuar dhe kuptuar modelet në ADN, duke përdorur këtë informacion për të projektuar gjenome të reja virale që nuk janë parë më parë në natyrë, raporton The New York Times.
Pasi inteligjenca artificiale krijoi modele të reja të sekuencave gjenetike, studiuesit i shndërruan ato në molekula ADN-je dhe i futën në baktere. Këto baktere të modifikuara prodhuan më pas viruse që nuk kishin ekzistuar më parë në natyrë, ndërsa disa prej tyre u treguan të afta të infektonin baktere të tjera.
“Ky është një moment historik i rëndësishëm”, u shpreh Patrick Cai, biolog sintetik në Universitetin e Manchesterit, i cili nuk ishte pjesë e këtij studimi.
Megjithatë, shkencëtarët theksojnë se viruset e krijuara me ndihmën e inteligjencës artificiale nuk paraqesin aktualisht rrezik për njerëzit. Të gjitha viruset e reja të prodhuara lidhen me virusin natyror Phi X-174, një bakteriofag që infekton vetëm bakterin Escherichia coli dhe nuk prek qelizat njerëzore.
Modeli i inteligjencës artificiale analizoi nëntë trilionë nukleotide
Studiuesit e trajnuan modelin Evo duke përdorur sekuenca gjenetike nga miliona organizma, përfshirë kafshë, bimë, mikroorganizma dhe viruse. Gjatë këtij procesi, modeli analizoi rreth nëntë trilionë nukleotide — njësitë bazë që përbëjnë ADN-në.
Ngjashëm me mënyrën se si modelet e mëdha gjuhësore mësojnë rregullat dhe strukturën e gjuhës, Evo mësoi “gramatikën” e kodit gjenetik. ADN-ja përbëhet nga katër baza kryesore — A, C, G dhe T — dhe renditja e tyre përcakton mënyrën se si qelizat prodhojnë proteina dhe molekula të tjera të nevojshme për funksionimin e tyre.
Qëllimi i shkencëtarëve ishte të testonin nëse inteligjenca artificiale mund të projektonte jo vetëm gjene të veçanta, por një gjenom të plotë viral. Duke qenë se shumë viruse kanë përmasa të vogla dhe përmbajnë vetëm disa mijëra nukleotide, studiuesit zgjodhën viruset si fushën e parë për të provuar këtë aftësi të re të inteligjencës artificiale.
“Na u duk si hapi i radhës më logjik”, tha Samuel King, doktorant në Universitetin Stanford dhe një nga autorët e studimit.
Pas një faze trajnimi shtesë, ku modeli Evo u ushqye me gjenomet e virusit Phi X-174 dhe rreth 15 mijë viruseve të ngjashëm, ai krijoi afërsisht 700 mijë variante të mundshme të gjenomeve të reja virale. Studiuesit më pas përzgjodhën variantet që, sipas analizave të tyre, kishin probabilitetin më të lartë për të qenë funksionale.
Nga 285 sekuenca gjenetike që u testuan në laborator, 16 rezultuan të afta të prodhonin viruse të reja funksionale.
Disa nga viruset e rinj u shumuan më shpejt se ata natyrorë
Eksperimentet treguan se viruset e krijuara nga inteligjenca artificiale nuk ishin thjesht versione të dobësuara të viruseve ekzistuese. Disa prej tyre madje u shumuan me ritme më të larta se virusi natyror Phi X-174.
“Këto nuk janë thjesht variante të dëmtuara të diçkaje që tashmë ekziston”, tha Oliver Crook, ekspert i proteinave në Universitetin e Oksfordit.
Megjithatë, Crook theksoi se këto viruse nuk mund të konsiderohen plotësisht të reja nga pikëpamja biologjike, pasi ato vazhdojnë të bazohen në të njëjtat parime themelore të funksionimit si viruset natyrorë dhe ndajnë ngjashmëri me ta.
Shkencëtarët tani synojnë të zbulojnë nëse inteligjenca artificiale do të arrijë rezultate të ngjashme edhe kur të trajnohet me grupe të tjera virusesh. Nëse kjo aftësi do të konfirmohet, viruset e krijuara me ndihmën e AI mund të bëhen një mjet i rëndësishëm për mjekësinë, veçanërisht në zhvillimin e terapive të reja dhe më të avancuara.
Viruset përdoren tashmë në mjekësinë moderne si mjete transportuese të gjeneve, duke shërbyer si bartës që mund të futin material gjenetik në qelizat e pacientëve për trajtimin e disa çrregullimeve gjenetike. Zhvillimi i viruseve të projektuara nga inteligjenca artificiale mund të hapë mundësi të reja për krijimin e terapive më të sakta dhe të personalizuara.
Frika nga krijimi i patogjenëve të rrezikshëm
Përveç potencialit të madh për mjekësinë, ky hulumtim ka rikthyer në qendër të vëmendjes debatet mbi rreziqet e përdorimit të inteligjencës artificiale në biologji. Ekspertët paralajmërojnë se teknologji të ngjashme, në të ardhmen, mund të keqpërdoren për krijimin e patogjenëve me rrezik të lartë.
Moritz Hanke nga Qendra për Sigurinë Shëndetësore e Universitetit Johns Hopkins theksoi se përparimi shkencor po ecën më shpejt sesa aftësia e qeverive dhe institucioneve për të krijuar mekanizma të përshtatshëm mbrojtës dhe rregullatorë.
“Ekziston një hendek i madh”, tha Hanke, duke iu referuar diferencës mes ritmit të zhvillimit teknologjik dhe përpjekjeve për ta mbikëqyrur dhe rregulluar atë.
Autorët e studimit u përpoqën të minimizonin rreziqet e mundshme duke përjashtuar nga procesi i trajnimit të dhënat që lidhen me viruset që infektojnë njerëzit, si dhe me viruse të afërta që prekin kafshë, bimë dhe kërpudha të tjera.
“Ne donim të ishim veçanërisht të kujdesshëm”, tha Brian Hie, biolog kompjuterik në Universitetin Stanford dhe një nga autorët e studimit.
Hanke e vlerësoi këtë qasje, duke theksuar se studiuesit shpesh përballen me mungesë udhëzimesh të qarta kur përpiqen të vlerësojnë rreziqet që mund të paraqesin sisteme biologjike krejtësisht të reja të krijuara përmes teknologjive të avancuara.
Një sfidë e veçantë qëndron në faktin se është jashtëzakonisht e vështirë të vlerësohet rreziku i një sistemi biologjik që nuk ka ekzistuar më parë. Siç u shpreh Hanke: “Sa është rreziku i diçkaje që nuk e kam parë kurrë?”
Edhe pse deri tani nuk ka prova se inteligjenca artificiale mund të krijojë një virus të rrezikshëm për njerëzit, shkencëtarët paralajmërojnë se përparimi i këtyre teknologjive do të kërkojë standarde të forta sigurie, mbikëqyrje të kujdesshme dhe masa parandaluese për të kufizuar mundësitë e keqpërdorimit. /Telegrafi/
