Gjashtë muaj pas shpërthimit të luftës mes Shteteve të Bashkuara dhe Republikës Islamike të Iranit, kriza ekonomike ka goditur rëndë jetën e përditshme të iranianëve.
Çmimet e karburanteve janë dyfishuar brenda natës, monedha vendase ka humbur me shpejtësi vlerën dhe familjet po detyrohen të heqin dorë edhe nga produktet më bazike, transmeton Telegrafi.
Në një reportazh ekskluziv, Euronews Farsi ka biseduar me shoferë, pronarë biznesesh të vogla, punonjës me paga fikse dhe pensionistë për mënyrën se si lufta, inflacioni dhe presioni ekonomik po ndryshojnë jetën e tyre.
Irani ka përjetuar dekada sanksionesh ndërkombëtare, por kombinimi i luftës së vazhdueshme dhe rivendosjes së një bllokade detare amerikane ka krijuar një goditje të re për ekonominë.
Monedha iraniane, rial-i, ka hyrë në një spirale të fortë zhvlerësimi. Sipas të dhënave të tregut të lirë valutor në Iran, kursi ka kaluar nga rreth 1.45 milion rialë për një dollar në mars 2026, në më shumë se 2.1 milion rialë në fillim të shtatorit.
Vetëm gjatë 10 ditëve të fundit, presioni është shtuar ndjeshëm. Deri të enjten, një dollar amerikan këmbehej në tregun e lirë me më shumë se 234 mijë tomanë, ose 2.34 milionë rialë, ndërsa euroja arriti një rekord prej 273 mijë tomanësh, ekuivalente me 2.73 milionë rialë.
Edhe pse monedha zyrtare e Iranit është rial-i, në jetën e përditshme iranianët përdorin kryesisht tomanin, një njësi që është e barabartë me 10 rialë. Çmimet në dyqane, restorante dhe tregun e pasurive të paluajtshme zakonisht shënohen në tomanë.
Që nga marsi, rial-i ka humbur më shumë se 63 për qind të vlerës së tij kundrejt dollarit.
Presidenti amerikan Donald Trump tha të mërkurën se Irani ndodhet në një gjendje shumë të rëndë, duke pretenduar se vendi përballet me 300 për qind inflacion.
Ndërsa autoritetet iraniane shpesh ia atribuojnë krizën presionit të jashtëm dhe sanksioneve amerikane, disa zyrtarë vendas pranojnë se problemet e brendshme kanë një rol të madh.
Hassan Ghashghavi, zëdhënës i Komisionit të Sigurisë Kombëtare dhe Politikës së Jashtme të Parlamentit iranian, tha se keqmenaxhimi i brendshëm mbetet një prej faktorëve kryesorë të krizës.
Sipas tij, përqendrimi i pasurisë te një elitë e vogël, pabarazia në shpërndarje, korrupsioni financiar dhe interesat e grupeve politike po e dëmtojnë ekonominë më shumë sesa ndikimi amerikan.
Ghashghavi tha se vlerësimet e kryera para dhe pas konfliktit 12-ditor me Izraelin në qershor 2025 tregojnë se rreth 35 deri në 65 për qind e problemeve ekonomike të Iranit lidhen me faktorë të brendshëm.
Kriza u thellua edhe më tej të martën, kur qeveria zbatoi një rritje prej 100 për qind të çmimit të karburantit.
Sipas skemës së re, pronarët e automjeteve marrin çdo muaj një kuotë prej 60 litrash me çmim 1,500 tomanë për litër, ndërsa 50 litra të tjera mund të blihen me çmim të pa subvencionuar prej 3,000 tomanësh për litër.
Çdo konsum mbi këtë kuotë kushton 10,000 tomanë për litër.
Kartat e karburantit janë të lidhura me individët, çka do të thotë se familjet që kanë më shumë se një automjet nuk marrin një kuotë të veçantë për secilën makinë.
Në disa qytete të mëdha iraniane, dëshmitarët raportuan prani të shtuar të forcave të sigurisë në pikat e karburantit, për shkak të frikës nga protesta dhe trazirat sociale.
Edhe pse çmimi prej 10 mijë tomanësh për litër mbetet relativisht i ulët krahasuar me shumë vende të tjera, rritja është veçanërisht e ndjeshme në Iran, ku çmimet e karburanteve historikisht kanë qenë të lidhura me protesta.
Një shembull domethënës është uji mineral: një shishe 1.5-litërshe kushton rreth 20 mijë tomanë ose më shumë. Kjo ka nxitur edhe një ironi të hidhur në rrjetet sociale: se në disa raste do të ishte më lirë të pije benzinë sesa ujë.
Rritja e karburantit dhe kostove të tjera operative ka goditur rëndë ekonominë e shërbimeve të transportit, veçanërisht platformat Snapp dhe Tap30, ekuivalentet iraniane të Uber-it.
Mehdi, një shofer i Snapp-it në Teheran, tha për Euronews Farsi se punon rreth tetë orë në ditë, përshkon afërsisht 200 kilometra dhe në letër gjeneron rreth 65 milionë tomanë, ose 236 euro, në muaj.
Por komisionet e kompanisë, karburanti, vaji dhe amortizimi i automjetit i kushtojnë rreth 30 milionë tomanë, duke i lënë një të ardhur neto prej vetëm 35 milionë tomanësh, rreth 127 euro.
“Me rritjen e çmimit të karburantit, tarifat logjikisht duhet të rriten me 30 për qind, por Snapp refuzon t’i rrisë sepse pasagjerët thjesht nuk mund ta përballojnë”, tha ai.
Sipas Mehdit, numri i shoferëve aktivë në platformë po bie me shpejtësi, pasi tarifat nuk mbulojnë më kostot.
Edhe shoferët e Tapsi-t janë përballur me rënie drastike të kërkesës. Mahmoud tha se gjatë 40 ditëve të luftës aktive dhe javëve pas armëpushimit, numri i udhëtimeve ra ndjeshëm.
Kriza nuk po kursen as shtresën e mesme.
Samaneh, e punësuar në një kompani private të sektorit energjetik, tha se kompania e saj vazhdoi të paguante rregullisht pagat dhe madje dha një rritje këtë vit. Por inflacioni e zhvlerësoi atë rritje brenda pak javësh.
“Në dy muajt e parë të vitit, paga ime ishte e mjaftueshme, por shumë shpejt më është dashur të shkurtoj edhe produktet bazë”, tha ajo.
Sipas saj, vetëm dy muaj më parë, 18 milionë tomanë, rreth 65 euro, mjaftonin për të blerë mish pule, mish dhe produkte bazë higjienike për një muaj.
“Tani e njëjta shumë nuk mjafton”, tha Samaneh.
Ajo është detyruar të blejë produkte me cilësi më të ulët, fruta të dëmtuara dhe mish nga tregjet me shumicë për të ulur shpenzimet.
“Një person që merr një pagë bazë prej 30 milionë tomanësh dhe paguan qira thjesht nuk mund të përballojë më ushqimet bazë, edhe kur blen produktet më të lira”, tha ajo.
Situata është edhe më e vështirë për pensionistët që jetojnë me të ardhura fikse.
Ladan, një mësuese e pensionuar në Kerman, tha se një mësues me përvojë merr rreth 25 milionë tomanë në muaj, ose afërsisht 90 euro, pas zbritjeve për taksa dhe sigurime.
Shumë mësues detyrohen të punojnë me orare shtesë në shkolla private për të rritur të ardhurat familjare. Edhe në këto raste, të ardhurat mujore të një familjeje mund të arrijnë rreth 50 milionë tomanë, ose 181 euro.
“Dikur shkoja në hipermarkete dhe blija pa problem dy thasë me nga 10 kilogramë oriz. Tani mezi blej një”, tha Ladan.
Ajo tregoi se një thes me oriz iranian me cilësi mesatare i kushtoi 4 milionë tomanë, rreth 14.50 euro.
Familja e saj ka reduktuar edhe më tej shpenzimet: nuk udhëton më, nuk organizon darka dhe ka zëvendësuar detergjentin e lëngshëm me pluhur më të lirë.
“Nuk e di nëse qeveria do të bjerë apo jo. Por me këtë situatë ekonomike, vendi po shpërbëhet”, tha ajo.
Goditja ekonomike është e dukshme edhe te bizneset e vogla.
Hashem, i cili drejton një fast-food në një qytet të klasës punëtore pranë Teheranit, tha se çmimet e lëndëve të para janë rritur në mënyrë drastike që nga fillimi i luftës.
Çmimi i djathit për pica është rritur nga 180 mijë tomanë për kilogram në 750 mijë tomanë, ndërsa djathi premium kushton deri në 880 mijë tomanë.
Paketimet individuale të salcave janë rritur nga 700 tomanë në më shumë se 8,300 tomanë, ndërsa letra për mbështjelljen e sanduiçëve është trefishuar në çmim.
Një picë që më parë shitej për 130 mijë tomanë tani kushton rreth 300 mijë tomanë, ose 1.09 euro.
“Fluksi ynë ditor i parave duket më i madh në letër sepse çmimet janë rritur, por marzhi real i fitimit është përgjysmuar, ndërsa numri i klientëve ka rënë me 50 për qind”, tha Hashem.
Ai paralajmëroi se nëse kushtet ekonomike vazhdojnë të përkeqësohen, rikthimi i trazirave sociale mund të bëhet i pashmangshëm, pavarësisht rrezikut të madh të represionit shtetëror.
“Njerëzit janë të uritur. Dhe kur njerëzit janë të uritur, asgjë tjetër nuk ka rëndësi”, tha ai. /Telegrafi/
