Ndërsa Evropa po përpiqet të forcojë kapacitetet e saj të mbrojtjes dhe të ulë varësinë nga Shtetet e Bashkuara, një tjetër partner po fiton gjithnjë e më shumë peshë: industria izraelite e mbrojtjes, shkruan Politico.
Në ditën e fundit të gushtit, një grup zyrtarësh të lartë ushtarakë grekë mbërriti në Tel Aviv, i udhëhequr nga gjeneralmajori Ioannis Bouras, për të nënshkruar një marrëveshje që pritet të hyjë në historinë e bashkëpunimit të mbrojtjes mes dy vendeve.
Marrëveshja, me vlerë 3 miliardë euro dhe e pagëzuar “Achilles Shield”, do t’i sigurojë Greqisë një paketë të gjerë teknologjish izraelite për mbrojtjen ndaj një game kërcënimesh, përfshirë raketat, avionët dhe dronët, transmeton Telegrafi.
Marrëveshja është vetëm një nga shembujt e një bashkëpunimi në rritje mes qeverive evropiane dhe sektorit izraelit të mbrojtjes. Ndërsa kontinenti po përshpejton riarmatimin, për dekada ka qenë kryesisht i varur nga Shtetet e Bashkuara për armë, tanke dhe avionë.
Por tashmë vëmendja po zhvendoset edhe te sistemet më pak të dukshme, por thelbësore për luftën moderne: sensorët, sistemet e përgjimit, teknologjitë e mbikëqyrjes, lufta elektronike dhe siguria kibernetike. Në këto fusha, shumë qeveri evropiane po i drejtohen gjithnjë e më shumë Izraelit.
Bashkëpunimi rritet pavarësisht tensioneve politike
Kjo varësi po thellohet në një kohë kur marrëdhëniet politike mes Evropës dhe Izraelit janë bërë më të tensionuara. Luftërat në Gaza dhe Liban kanë shkaktuar përplasje të forta mes Bashkimit Evropian dhe qeverisë izraelite.
Megjithatë, tensionet politike kanë pasur ndikim të kufizuar në bashkëpunimin e sigurisë mes Izraelit dhe vendeve individuale evropiane.
“Duke parë marrëdhëniet tona me BE-në tani, po, ka sfida. Por kur shikon atë që po bëjmë në nivel dypalësh me shtetet anëtare të BE-së, bashkëpunimi konstruktiv dhe praktik është intensiv dhe po lulëzon”, tha Avi Nir-Feldklein, ambasadori i Izraelit në BE.
Një nga avantazhet kryesore të Izraelit buron nga vetë ushtria e tij. Inxhinierë të rinj shërbejnë në njësitë elitare të inteligjencës dhe sigurisë kibernetike, ku përballen drejtpërdrejt me kërcënime reale.
Pas largimit nga Forcat e Mbrojtjes së Izraelit, shumë prej tyre kalojnë në kompanitë e mbrojtjes ose krijojnë start-up-e në fushën e sigurisë. Kjo ka krijuar një zinxhir të vazhdueshëm mes përvojës së fituar në terren dhe zhvillimit të produkteve komerciale.
Tre kompanitë kryesore izraelite të mbrojtjes — Israel Aerospace Industries, Rafael Advanced Defense Systems dhe Elbit Systems — janë në pronësi shtetërore ose kanë lidhje të thella institucionale me establishmentin izraelit të mbrojtjes.
“Kjo i bën ato jashtëzakonisht të afta”, tha Kaupo Rosin, kreu i shërbimit estonez të inteligjencës së jashtme, duke e cilësuar Izraelin si një shembull të integrimit të ngushtë mes kompanive private dhe sektorit të mbrojtjes.
Edhe sektori më i gjerë izraelit i sigurisë është bërë një magnet për investime. Sipas raportit Israel Innovation Authority 2025 High-Tech Report, kompanitë izraelite tërheqin rreth një të katërtën e investimeve globale në sigurinë kibernetike.
Blerja këtë vit e start-up-it izraelit Wiz nga Google për 32 miliardë dollarë është një tjetër tregues i interesit të madh ndërkombëtar për sektorin.
Kontratat evropiane dhe varësia nga kompanitë izraelite
Pamja e plotë e rolit të Izraelit në mbrojtjen evropiane është e vështirë të përcaktohet, pasi shumë kontrata mbahen konfidenciale për arsye të sigurisë kombëtare. Për më tepër, disa kompani izraelite operojnë përmes filialeve të tyre në Evropë.
Megjithatë, dhjetëra kontrata të publikuara në databazën evropiane të tenderëve tregojnë se kompanitë izraelite po bëhen furnizues të rëndësishëm për komunikimet ushtarake, mbikëqyrjen dhe luftën elektronike.
Në shumë raste, përfshirë edhe marrëveshjen greke prej 3 miliardë eurosh, kontratat u janë dhënë drejtpërdrejt kompanive izraelite pa një proces konkurrues tenderimi.
Rregullat evropiane të prokurimit e konsiderojnë konkurrencën si standard, edhe në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë. Kontratat direkte lejohen vetëm në rrethana të kufizuara, si ekskluziviteti teknik ose shqetësime të përcaktuara qartë për sigurinë kombëtare.
“Procedurat pa tender janë përjashtimore, të bazuara në prova dhe duhet të justifikohen në mënyrë të fortë”, thanë Annette Rosenkoetter dhe Andrea Pomana, partnere në kompaninë ligjore gjermane FPS Law.
Kjo është e rëndësishme sepse kontratat direkte mund të krijojnë varësi afatgjata. Në janar 2025, Gjykata e Drejtësisë e BE-së vendosi se sistemet shumë të specializuara mund ta bëjnë një blerës të varur nga një furnizues i vetëm, veçanërisht kur ato projektohen në mënyrë të tillë që vetëm prodhuesi fillestar mund t’i mirëmbajë ose përmirësojë.
Holanda ofron një shembull konkret. Në vitin 2025, Elbit Systems’ C4I and Cyber fitoi një kontratë prej 25 milionë eurosh për t’i furnizuar Ministrisë holandeze të Mbrojtjes sisteme të menaxhimit të fushëbetejës. Kontrata u dha drejtpërdrejt, pa konkurrencë, me arsyetimin se ministria kishte nevojë për shërbime shtesë nga kompania me të cilën kishte lidhur kontratën fillestare.
Në mënyrë të ngjashme, në vitin 2024, Ministria spanjolle e Mbrojtjes i dha Rafael Advanced Defense Systems një kontratë prej 1.17 milionë eurosh, pa konkurrencë të hapur, duke argumentuar se kompania izraelite ishte e vetmja që mund të siguronte pajisjet e kërkuara.
Në shtator 2025, Elbit Systems Deutschland nënshkroi gjithashtu një kontratë prej 6.5 milionë eurosh me Ministrinë daneze të Mbrojtjes për një pajisje të përdorur në përpunimin dhe analizimin e sinjaleve elektronike.
“Pavarësisht situatës politike dhe armiqësisë mes Izraelit dhe Bashkimit Evropian, kur bëhet fjalë për dimensionin e sigurisë, gjëja befasuese është se bashkëpunimi ka qenë gjithmonë shumë i mirë”, tha Sharon Pardo, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin Ben-Gurion të Negevit.
Kritikat: Evropa po zëvendëson një varësi me një tjetër
Kjo afërsi ka shkaktuar edhe reagime politike.
Kritikët paralajmërojnë se Evropa mund të jetë duke krijuar një varësi të re pikërisht në momentin kur pretendon se dëshiron të arrijë më shumë autonomi strategjike.
Franca ka kufizuar në mënyrë të përsëritur pjesëmarrjen e qeverisë izraelite në panaire të mëdha të armatimit, ndërsa qeveria finlandeze u kritikua në maj për bashkëorganizimin e një seminari mbi teknologjinë e mbrojtjes me Ministrinë izraelite të Mbrojtjes.
“Nëse synimi është forcimi i autonomisë dhe sovranitetit evropian, atëherë nuk mund ta zëvendësosh një lloj varësie me një tjetër”, tha Li Andersson, eurodeputete finlandeze e së majtës.
Ajo kritikoi gjithashtu mënyrën se si disa kompani izraelite të sigurisë i promovojnë produktet e tyre si teknologji të testuara në kushte reale operacionale, në disa raste kundër palestinezëve që jetojnë nën pushtimin izraelit.
Edhe përplasja politike mes BE-së dhe Izraelit është ashpërsuar. Në shtator 2025, ministri i Jashtëm izraelit Gideon Sa’ar reagoi ndaj presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, pasi ajo propozoi sanksione dhe pezullim të pjesshëm të tregtisë BE-Izrael për shkak të veprimeve të Izraelit në Gaza.
Sa’ar i cilësoi vlerësimet si të bazuara në “akuza të rreme dhe boshllëqe ligjore”, duke këmbëngulur se Izraeli respekton të drejtën ndërkombëtare.
Hannah Neumann, eurodeputete gjermane nga të Gjelbrit, paralajmëroi se vendet evropiane rrezikojnë të dobësojnë pozicionin e tyre gjeopolitik.
Sa më shumë të mbështeten qeveritë te Izraeli, aq më e vështirë bëhet vendosja e kostove ndaj politikës së jashtme izraelite, argumentoi ajo.
“Do të preferoja që burimet dhe energjia politike gjermane të shkonin drejt forcimit të autonomisë së Evropës”, tha Neumann.
Pavarësisht kritikave, marrëveshjet vazhdojnë.
Në janar, Gjermania dhe Izraeli nënshkruan një memorandum për zhvillimin e një “cyber dome”, të bazuar në teknologji izraelite dhe që do të ndërtohet në territorin gjerman.
Një muaj më vonë, Izraeli, Greqia dhe Qiproja krijuan në Nikozia një Qendër për Sigurinë Kibernetike Detare.
Spanja është një shembull edhe më domethënës i kësaj kontradikte. Qeveria e kryeministrit Pedro Sánchez anuloi kontrata mbrojtjeje me Izraelin në vlerën e rreth 1 miliard eurove, në kuadër të asaj që e quajti “embargo total të armëve” për shkak të luftës në Gaza.
Por në të njëjtën kohë, administrata rajonale e Madridit kërkoi dhe mori në janar ndihmë nga Drejtoria Kibernetike e Izraelit për mbrojtjen e infrastrukturës kritike.
Italia, ndërkohë, ka shkuar edhe më tej duke i dhënë përparësi teknologjisë izraelite. Në vitin 2024, agjencia e saj kibernetike prezantoi një mekanizëm prokurimi që i trajton produktet izraelite të sigurisë kibernetike në të njëjtin nivel me produktet nga BE-ja dhe NATO-ja në tenderët publikë.
Për vendet e vogla që kufizohen me Rusinë, zgjedhja mund të jetë edhe më e vështirë.
“Në një vend si Finlanda, ne nuk kemi pasur kurrë mundësi të blejmë në sasi aq të mëdha sa ndoshta do të na duhej apo do të dëshironim. Gjithmonë kemi vënë theksin te cilësia. Pra, blejmë më të mirën, pavarësisht se nga vjen”, tha Juha Martelius, drejtor i Shërbimit finlandez të Sigurisë dhe Inteligjencës.
Edhe Greqia, pavarësisht marrëveshjes së madhe me Izraelin, ka kërkuar të mos mbetet peng i teknologjisë së një furnizuesi të vetëm.
Në kuadër të marrëveshjes “Achilles Shield”, ushtria greke insistoi të kishte qasje në kodin burimor të sistemit, në mënyrë që të mund ta mirëmbajë dhe përmirësojë atë në mënyrë të pavarur.
“Është absolutisht e pamundur të bëhemi ‘pengje’, qoftë edhe të vendit të huaj më miqësor apo të një aleati”, deklaroi në korrik ministri grek i Mbrojtjes, Nikos Dendias.
Megjithatë, për shumë zyrtarë evropianë, përfitimet praktike të teknologjisë izraelite janë shumë të mëdha për t’u injoruar.
Niclas Herbst, ligjvënës gjerman i qendrës së djathtë dhe anëtar i Delegacionit të Parlamentit Evropian për marrëdhëniet me Izraelin, tha se Izraeli ofron atë që industria evropiane e mbrojtjes ende nuk e ka në të njëjtin nivel, veçanërisht në fushën e sigurisë kibernetike dhe mbrojtjes ajrore.
“Është në interes të Evropës të ketë një marrëdhënie të qëndrueshme dhe të besueshme me Izraelin në këtë drejtim”, tha Herbst.
Duke iu referuar kritikave për përdorimin e teknologjive të testuara ndaj palestinezëve, ai argumentoi se qeveritë evropiane po investojnë kryesisht në “softuerë shumë të specializuar dhe sisteme sensorësh” që do të përdoren për qëllime mbrojtëse.
Në fund, dilema evropiane mbetet e qartë: a duhet të vendoset në plan të parë autonomia politike apo nevoja urgjente për teknologji të avancuara të mbrojtjes?
Përballë kërcënimeve që po shtohen në Evropë, shumë qeveri duket se po japin përgjigjen përmes blerjeve të reja: siguria vjen e para, edhe kur furnizuesi është politikisht i diskutueshëm. /Telegrafi/
