Nuk dhemb, nuk jep temperaturë dhe shpesh nuk pengon jetën e përditshme. Megjithatë, për vite me radhë, kolesteroli i lartë mund të dëmtojë në heshtje arteriet, duke nxitur zhvillimin e aterosklerozës
Prof. Dr. Dr. Halil Krasniqi Ekspert i shëndetësisë
Shumë njerëz e zbulojnë kolesterolin e lartë rastësisht gjatë një analize gjaku. Të tjerë, fatkeqësisht, e kuptojnë rrezikun vetëm pasi shfaqet një komplikim serioz, si infarkti i zemrës, insulti cerebral apo çrregullimi i qarkullimit të gjakut në këmbë. Prandaj mesazhi i parë është i thjeshtë: Kolesteroli i lartë zakonisht nuk ndihet. Ai matet.
Çfarë është në të vërtetë kolesteroli?
Kolesteroli nuk është helm. Organizmi ynë ka nevojë për të. Ai është një substancë yndyrore që merr pjesë në ndërtimin e membranave qelizore dhe në prodhimin e disa hormoneve dhe acideve biliare. Problemi fillon kur ekuilibri i yndyrave në gjak prishet dhe, veçanërisht, kur grimcat që përmbajnë kolesterol aterogjen qarkullojnë në nivele të larta për një kohë të gjatë.
Në analizat laboratorike zakonisht shohim kolesterolin total, LDL-kolesterolin, HDL-kolesterolin dhe trigliceridet. Për vlerësimin e rrezikut kardiovaskular, LDL-kolesteroli ka një rëndësi të veçantë.
LDL transporton kolesterolin nëpër organizëm. Kur përqendrimi i grimcave aterogjene është i lartë për vite, kolesteroli mund të depozitohet në murin arterial dhe të marrë pjesë në formimin e pllakave aterosklerotike. Për këtë arsye LDL shpesh quhet në gjuhën e përditshme “kolesteroli i keq”.
HDL merr pjesë në transportin e kolesterolit nga indet drejt mëlçisë dhe tradicionalisht quhet “kolesteroli i mirë”. Por biologjia është më komplekse se këto dy etiketime. Një HDL i lartë nuk e anulon automatikisht rrezikun e një LDL-je të lartë. Prandaj analizat duhet të interpretohen në kontekstin e përgjithshëm të pacientit.
Ateroskleroza nuk është thjesht “yndyrë që ngjitet në një tub”. Arteria është një organ i gjallë. Kur grimcat aterogjene depërtojnë dhe mbeten në murin arterial, zhvillohen procese komplekse biologjike dhe inflamatore. Me kalimin e viteve mund të krijohet një pllakë aterosklerotike.
Kjo pllakë mund të rritet gradualisht dhe të ngushtojë arterien. Por ekziston edhe një rrezik tjetër: pllaka mund të destabilizohet dhe të çahet. Organizmi reagon duke formuar tromb. Nëse trombi e mbyll arterien e zemrës, mund të ndodhë infarkti i miokardit. Në qarkullimin cerebral mund të ndodhë insulti ishemik, ndërsa në arteriet e këmbëve mund të zhvillohet sëmundja arteriale periferike. Pra, ateroskleroza është një sëmundje sistemike. Ajo nuk njeh vetëm një organ.
“Por doktor, unë ndihem shumë mirë!”
Këtë fjali mjekët e dëgjojnë shpesh. Dhe pikërisht këtu qëndron problemi. Një njeri mund të ketë kolesterol të lartë dhe aterosklerozë për shumë vite pa pasur simptoma të dukshme. Të ndihesh mirë sot nuk është dëshmi se arteriet janë të shëndetshme.
Prandaj mjekësia parandaluese përpiqet të identifikojë rrezikun para infarktit, insultit apo komplikimeve vaskulare. Nuk duhet të presim katastrofën për të filluar parandalimin.
A ekziston një vlerë “normale” e LDL-së për të gjithë?
Jo. Një vlerë e LDL-së nuk interpretohet njësoj te çdo njeri. Objektivi varet nga rreziku i përgjithshëm kardiovaskular. Një person i ri, pa diabet, pa hipertension, pa duhan dhe pa sëmundje vaskulare nuk ka domosdoshmërisht të njëjtin objektiv terapeutik si një pacient që tashmë ka kaluar infarkt, insult ose ka sëmundje të dokumentuar aterosklerotike.
Sa më i lartë të jetë rreziku kardiovaskular, aq më rigoroz bëhet zakonisht kontrolli i LDL-së. Prandaj nuk duhet parë vetëm një numër në fletën e laboratorit. Duhet parë njeriu që qëndron pas atij numri.
Jo çdo kolesterol i lartë është vetëm pasojë e ushqimit. Ekziston edhe hiperkolesterolemia familjare, një çrregullim i trashëgueshëm në të cilin LDL mund të jetë shumë i lartë që në moshë të re.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur në një familje ka persona me kolesterol shumë të lartë ose infarkte dhe sëmundje kardiovaskulare në moshë relativisht të re. Në raste të tilla duhet menduar jo vetëm për pacientin, por edhe për familjarët e tij. Gjenet nuk mund t’i ndryshojmë, por rrezikun mund ta njohim dhe ta trajtojmë.
Duhani, diabeti dhe hipertensioni – kur rreziqet bashkohen
Kolesteroli nuk vepron i izoluar. Nëse një person njëkohësisht pi duhan, ka hipertension arterial, diabet, mbipeshë ose sëmundje kronike të veshkave, rreziku kardiovaskular mund të rritet ndjeshëm.
Kjo është arsyeja pse mjeku nuk duhet të shohë vetëm laboratorin. Duhet parë i gjithë profili i pacientit. Mjekësia moderne nuk pyet vetëm: “Sa e ke LDL-në?”, por edhe: “Sa është rreziku yt i përgjithshëm për sëmundje kardiovaskulare?”
Ushqyerja e shëndetshme është një pjesë shumë e rëndësishme e parandalimit. Reduktimi i yndyrave të ngopura dhe trans, konsumimi i perimeve, frutave, bishtajoreve, drithërave integrale, arrave dhe burimeve të përshtatshme të yndyrave të pangopura, së bashku me aktivitetin fizik dhe kontrollin e peshës, mund të ndihmojnë në përmirësimin e profilit lipidik dhe shëndetit kardiovaskular.
Por tek disa pacientë kjo nuk mjafton. Sidomos kur LDL është shumë i lartë, ekziston sëmundje aterosklerotike ose rreziku kardiovaskular është i lartë, mund të jetë e nevojshme edhe terapia medikamentoze.
Rreth statinave qarkullojnë shumë informacione dhe dezinformime. Statinat janë ndër barnat më të studiuara për uljen e LDL-kolesterolit dhe reduktimin e rrezikut të ngjarjeve kardiovaskulare te pacientët për të cilët ekziston indikacion.
Si çdo medikament, edhe ato mund të kenë efekte anësore dhe nuk duhet të merren pa vlerësim mjekësor. Por një gabim është që pacienti ta ndërpresë vetë terapinë vetëm sepse ka lexuar diçka në internet ose sepse analiza e fundit ka dalë më mirë. Shpesh analiza është përmirësuar pikërisht sepse terapia po funksionon.
Nëse shfaqen shqetësime ose dyshohet për efekte anësore, zgjidhja është diskutimi me mjekun. Në varësi të rastit mund të përshtatet doza, të ndryshohet preparati ose të përdoren alternativa të tjera për uljen e lipideve.
Kur dhimbja e këmbëve vjen nga arteriet
Një simptomë që shpesh interpretohet gabimisht është dhimbja e këmbëve gjatë ecjes. Një person ecën 200 apo 300 metra dhe fillon t’i dhembë pulpa ose këmba. Ndalon disa minuta, dhimbja qetësohet dhe ai mund të ecë përsëri. Shumë njerëz ia atribuojnë këtë moshës, muskujve, nervit shiatik ose reumatizmit.
Por ndonjëherë shkaku është sëmundja arteriale periferike. Arteriet e këmbës janë ngushtuar nga ateroskleroza dhe gjatë ecjes muskujt nuk marrin sasinë e nevojshme të gjakut. Kjo quhet klaudikacion intermitent.
Dhe këtu duhet kuptuar diçka shumë e rëndësishme: pacienti me aterosklerozë në këmbë nuk ka vetëm “problem me këmbën”. Ateroskleroza mund të jetë e pranishme edhe në territore të tjera vaskulare. Prandaj duhet parë i gjithë sistemi arterial dhe i gjithë profili i rrezikut kardiovaskular.
Mos prisni simptoma për të kontrolluar yndyrat në gjak. Diskutoni me mjekun se kur duhet bërë profili lipidik dhe sa shpesh duhet përsëritur, në varësi të moshës, historisë familjare dhe faktorëve individualë të rrezikut.
Nëse keni terapi të përshkruar, mos e ndërprisni vetë. Mos pini duhan. Mbani nën kontroll tensionin arterial dhe diabetin. Lëvizni rregullisht dhe kujdesuni për peshën trupore. Nëse në familjen tuaj ka pasur infarkte ose sëmundje të rënda kardiovaskulare në moshë të re, tregojani këtë mjekut. Historia familjare është informacion mjekësor, jo thjesht histori familjare.
Ne shpesh kujdesemi për shëndetin kur diçka fillon të dhembë. Por arteriet mund të sëmuren për shumë vite pa na dhënë asnjë dhimbje.
Mos e matni shëndetin e arterieve vetëm me mënyrën se si ndiheni sot. Njihni tensionin tuaj. Njihni sheqerin në gjak. Njihni LDL-kolesterolin tuaj. Mos pini duhan. Dhe njihni rrezikun tuaj kardiovaskular.
Sepse qëllimi i mjekësisë nuk është vetëm të trajtojë infarktin, insultin apo gjymtyrën e rrezikuar pasi dëmi ka ndodhur. Mjekësia më e mirë është ajo që, kur është e mundur, e parandalon atë. /Telegrafi/
