Të zgjohesh në mes të natës dhe të kuptosh se je plotësisht i vetëdijshëm, por nuk mund të lëvizësh apo të flasësh, mund të jetë një nga përvojat më të frikshme që mund të përjetojë një person. Në disa raste, kjo shoqërohet edhe me ndjesinë se dikush ndodhet në dhomë, presion në gjoks ose pamje dhe tinguj që duken krejtësisht realë.
Kjo gjendje njihet si paraliza e gjumit. Sipas NHS dhe MedlinePlus, ajo ndodh kur një person është duke kaluar nga gjumi në zgjim ose anasjelltas dhe përkohësisht nuk është në gjendje të lëvizë apo të flasë, edhe pse është i vetëdijshëm për atë që po ndodh.
Paraliza e gjumit lidhet me fazën REM të gjumit, gjatë së cilës trupi natyrshëm redukton aktivitetin e muskujve për të parandaluar që njeriu të realizojë fizikisht lëvizjet që shfaqen në ëndrra. Gjatë një episodi të paralizës së gjumit, elementë të zgjimit dhe të gjumit REM mund të mbivendosen, duke bërë që vetëdija të rikthehet para se lëvizshmëria e trupit të rikthehet plotësisht.
Një nga aspektet më të frikshme të paralizës së gjumit janë përvojat shqisore që mund ta shoqërojnë. Personi mund të ndiejë praninë e dikujt në dhomë, të ketë ndjesinë se diçka po e shtyp ose të përjetojë pamje dhe tinguj që nuk kanë një burim real jashtë tij.
Një rishikim sistematik dhe meta-analizë e publikuar në vitin 2024, e cila analizoi 76 studime me gjithsej 167,133 pjesëmarrës, raportoi se përvojat vizuale dhe dëgjimore mund të shfaqen gjatë episodeve të paralizës së gjumit. Megjithatë, shumica e rasteve të përfshira në analizë nuk kishin halucinacione të tilla.
Këto përvoja mund të jenë veçanërisht të frikshme sepse personi është i vetëdijshëm dhe mund ta perceptojë atë që po ndodh si një ngjarje reale.
Sa e zakonshme është paraliza e gjumit?
Paraliza e gjumit nuk është një fenomen i rrallë. Një meta-analizë e vitit 2024, e publikuar në revistën Cureus dhe e indeksuar në PubMed, gjeti një frekuencë të përgjithshme të raportuar prej rreth 30 për qind në grupet e studiuara. Autorët, megjithatë, theksojnë se rezultatet ndryshojnë shumë nga një studim në tjetrin dhe se kjo shifër nuk duhet interpretuar si përqindja e saktë e të gjithë popullsisë botërore.
Një rishikim sistematik më i hershëm, i publikuar në Sleep Medicine Reviews, analizoi 35 studime me 36,533 pjesëmarrës dhe gjeti se rreth 7.6 për qind e popullsisë së përgjithshme kishin përjetuar të paktën një episod të paralizës së gjumit gjatë jetës. Përqindja ishte më e lartë në disa grupe të veçanta, përfshirë studentët dhe pacientët psikiatrikë.
Dallimet mes këtyre studimeve lidhen me mënyrën se si është matur fenomeni, grupet e përfshira dhe përkufizimet e përdorura.
Shkaku i saktë i paralizës së gjumit nuk është përcaktuar plotësisht. Megjithatë, burime mjekësore si NHS dhe MedlinePlus e lidhin atë me disa faktorë.
Ndër ta përfshihen mungesa e gjumit, oraret e çrregullta të fjetjes, puna me turne, ndryshimet e shpeshta të orarit të gjumit dhe stresi. Paraliza e gjumit është lidhur gjithashtu me disa çrregullime të gjumit, veçanërisht narkolepsinë.
Fjetja në shpinë është gjithashtu raportuar si një faktor që mund të rrisë mundësinë e shfaqjes së episodeve.
Në shumicën e rasteve, paraliza e gjumit është e përkohshme dhe nuk konsiderohet e rrezikshme. Episodi zakonisht përfundon vetë dhe personi rikthehet në lëvizshmëri normale.
Megjithatë, nëse episodet përsëriten shpesh, shkaktojnë frikë të madhe nga gjumi, lodhje gjatë ditës ose ndikojnë në jetën e përditshme, rekomandohet konsultimi me një profesionist shëndetësor. Në raste të tilla mund të vlerësohet nëse ekziston ndonjë çrregullim tjetër i gjumit ose gjendje tjetër që po ndikon në cilësinë e gjumit.
Ekspertët rekomandojnë përmirësimin e zakoneve të gjumit. Kjo përfshin mbajtjen e një orari të rregullt të fjetjes dhe zgjimit dhe synimin për të fjetur rreth 7 deri në 9 orë në ditë për të rriturit.
Gjithashtu, mund të ndihmojë shmangia e mungesës së gjumit, menaxhimi i stresit dhe, për disa persona, shmangia e fjetjes në shpinë.
Në shumicën e rasteve të izoluara nuk nevojitet trajtim specifik. Nëse paraliza e gjumit lidhet me një problem tjetër, trajtimi i shkakut mund të ndihmojë në reduktimin e episodeve.
Pra, edhe pse ndjesia mund të jetë jashtëzakonisht reale dhe e frikshme, paraliza e gjumit është një fenomen i njohur i lidhur me kalimin mes gjumit dhe zgjimit. Personi mund të jetë i vetëdijshëm për atë që po ndodh, ndërsa trupi për disa momente mbetet ende në gjendjen karakteristike të gjumit REM.
