Një grup gazetarësh nga Kosova dhe Shqipëria i janë drejtuar institucioneve më të larta të Bashkimit Evropian dhe Qeverisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës me një letër publike, duke ngritur shqetësime lidhur me zhvillimin e procedurave në Dhomat e Specializuara të Kosovës (DhSK) në Hagë, veçanërisht në rastin kundër ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi.
Në këtë letër, gazetarët nga Kosova e Shqipëria theksojnë se shqetësimet e tyre nuk janë politike, por bazohen në raportime publike, reagime të organizatave të shoqërisë civile dhe vlerësime institucionale, përfshirë edhe ato të Avokatit të Popullit.
Mes tjerash, gazetarët përmendin gjithashtu një peticion të nënshkruar nga ish-gjyqtarë dhe ekspertë të së drejtës, i cili ngre dyshime për drejtësinë, proporcionalitetin dhe transparencën e procedurave në këtë gjykatë.
“Shqetësimet tona nuk bazohen në qëndrime politike apo interpretime personale, por mbështeten në një numër gjithnjë në rritje informacioni të disponueshëm publikisht dhe reagimesh institucionale. Këto përfshijnë raportime nga media të pavarura, shqetësime të dokumentuara të ngritura nga organizata të shoqërisë civile, vlerësime nga Avokati i Popullit i Republikës së Kosovës, si dhe se fundi një peticion publik të nënshkruar nga ish-gjyqtarë të Gjykatës Kushtetuese, ekspertë të së drejtës dhe intelektualë të pavarur. Të marra së bashku, këto burime ngrejnë pyetje serioze dhe të vazhdueshme lidhur me drejtësinë, proporcionalitetin dhe transparencën e procedurave pranë Dhomave të Specializuara të Kosovës”, thuhet në letrën e tyre.
Në letër shprehen shqetësime për mënyrën e zhvillimit të procesit gjyqësor, ku sipas tyre, trupi gjykues ka tejkaluar rolin e tij neutral përmes ndërhyrjeve të shpeshta dhe pyetjeve sugjestive ndaj dëshmitarëve, duke krijuar perceptimin e njëanshmërisë. Po ashtu, theksohet se kundërshtimet e ngritura nga mbrojtja nuk kanë sjellë ndryshime domethënëse në procedurë.
Një tjetër çështje që ngrihet është paraburgimi i zgjatur i të akuzuarve, të cilët ndodhen në paraburgim që nga nëntori i vitit 2020. Gazetarët vlerësojnë se kjo praktikë bie ndesh me standardet ndërkombëtare për një gjykim brenda një afati të arsyeshëm.
Gazetarët kritikojnë edhe mungesën e transparencës, duke theksuar se një pjesë e madhe e dëshmive janë dhënë në seanca të mbyllura ose përmes deklaratave me shkrim që nuk janë bërë publike, çka sipas tyre kufizon mundësinë e qytetarëve për të ndjekur dhe vlerësuar procesin gjyqësor.
Po ashtu, në fund të letrës, gazetarët parashtrojnë një sërë pyetjesh për BE-në dhe SHBA-në, duke kërkuar sqarime mbi mekanizmat e mbikëqyrjes, përgjegjësinë për paraburgimin e zgjatur, përdorimin e seancave të mbyllura dhe përputhshmërinë e procedurave me standardet ndërkombëtare të drejtësisë.
Letra është dërguar nga Blendi Fevziu (Klan TV, Albania) 2. Adriatik Kelmendi (Klan Kosova, Kosovë) 3. Afërdita Saraqini – Kelmendi (RTV 21, Kosovë) 4. Lirim Mehmetaj (VOX Kosova, Kosovë) 5. Berat Buzhala (Nacionale, Kosovë) 6. Ermal Panduri (RTV Dukagjini, Kosovë) 7. Sidorela Gjoni (Top Channel, Albania) 8. Leonard Kerquki (T7 & Gazeta Express, Kosovë) 9. Alban Dudushi (RTSH, Albania) 10. Kushtrim Sadiku (Kanal 10, Kosovë).
Ne, një grup gazetarësh nga Kosova dhe rajoni më i gjerë, ju drejtohemi në përmbushje të detyrës sonë profesionale dhe përgjegjësisë publike lidhur me zhvillimin e procedurave pranë Dhomave të Specializuara të Kosovës (DhSK) në Hagë, në veçanti në rastin kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit.
Shqetësimet tona nuk bazohen në qëndrime politike apo interpretime personale, por mbështeten në një numër gjithnjë në rritje informacioni të disponueshëm publikisht dhe reagimesh institucionale. Këto përfshijnë raportime nga media të pavarura, shqetësime të dokumentuara të ngritura nga organizata të shoqërisë civile, vlerësime nga Avokati i Popullit i Republikës së Kosovës, si dhe se fundi një peticion publik të nënshkruar nga ish-gjyqtarë të Gjykatës Kushtetuese, ekspertë të së drejtës dhe intelektualë të pavarur. Të marra së bashku, këto burime ngrejnë pyetje serioze dhe të vazhdueshme lidhur me drejtësinë, proporcionalitetin dhe transparencën e procedurave pranë Dhomave të Specializuara të Kosovës.
Bashkimi Evropian dhe Qeveria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës luajtën role vendimtare në procesin politik që çoi në themelimin, financimin dhe legjitimimin ndërkombëtar të kësaj gjykate. Krijimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës erdhi pas një presioni të vazhdueshëm ndërkombëtar mbi institucionet e Kosovës pas raportit të vitit 2010 të përgatitur nga Dick Marty për Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës, i cili pretendonte krime të rënda nga anëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Fokusi kryesor i raportit, pretendimet për trafikim organesh, nuk është pjesë e aktakuzës. Nën angazhim të fortë diplomatik nga BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara, Kuvendi i Kosovës ndryshoi Kushtetutën dhe miratoi Ligjin për Dhomat e Specializuara të Kosovës.
Që nga fillimi, përfaqësuesit e BE-së dhe SHBA-së i paraqitën Dhomat e Specializuara të Kosovës si një mekanizëm që do të përmbushte standardet më të larta të drejtësisë, plotësisht në përputhje me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, të drejtën penale ndërkombëtare dhe vlerat themelore demokratike. Pikërisht për shkak të këtij sponsorizimi politik, ligjor dhe financiar, zhvillimet në këtë gjykatë nuk janë një çështje e brendshme apo margjinale, por një provë e drejtpërdrejtë e besueshmërisë së BE-së dhe Shteteve të Bashkuara si garantuese të të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit.
Në vend që të veprojë si një arbitër neutral dhe garantues i barazisë së palëve, trupi gjykues në këtë rast, sipas mendimit të shumë vëzhguesve ligjorë, ka vepruar në mënyra që ngjallin shqetësime serioze. Gjyqtarët kanë ndërhyrë shpesh me pyetje të gjera ndaj dëshmitarëve, kanë parashtruar pyetje sugjestive, hipotetike dhe spekulative, si dhe kanë hapur tema të reja që tejkalojnë fushëveprimin e aktakuzës. Praktika të tilla janë tejet të pazakonta në procedurat penale ndërkombëtare dhe rrezikojnë të krijojnë perceptimin se trupi gjykues ka funksionuar si një krah shtesë i prokurorisë, në vend që të jetë një gjykatës i paanshëm.
Këto shqetësime janë ngritur zyrtarisht nga mbrojtja gjatë seancave gjyqësore dhe në parashtresat me shkrim, duke paralajmëruar se një sjellje e tillë minon të drejtën për një gjykim të drejtë dhe të paanshëm dhe dëmton prezumimin e pafajësisë. Megjithatë, këto kundërshtime nuk kanë çuar në masa korrigjuese domethënëse.
Po aq shqetësuese është edhe çështja e paraburgimit të zgjatur para gjykimit. Në shumë raste të krimeve të luftës, përfshirë ato para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, lirimi i përkohshëm në faza të ndryshme të procedurës ishte praktikë standarde. Në të kundërt, katër ish-udhëheqës të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës janë mbajtur në paraburgim të vazhdueshëm që nga 5 nëntori 2020—më shumë se pesë vjet—pavarësisht kërkesave të përsëritura për lirim me kushte.
E drejta për një gjykim brenda një afati të arsyeshëm, e sanksionuar në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, është vënë gjithashtu në pikëpyetje. Prokuroria fillimisht njoftoi se gjykimi do të fillonte në verën e vitit 2021. Në realitet, procedurat nisën vetëm në prill të vitit 2023. Dëgjimet e dëshmitarëve vazhduan deri në dhjetor të vitit 2025 dhe çështja tani po i afrohet përfundimit, me argumentet përfundimtare të dëgjuara në shkurt dhe me dhënien e vendimit që pritet brenda 90 ditësh. Ky afat kohor ngre dyshime legjitime nëse standardi i “afatit të arsyeshëm” është respektuar gjatë gjithë çështjes, duke pasur parasysh se aktakuza është konfirmuar në nëntor të vitit 2020.
Transparenca ka qenë një tjetër viktimë e madhe. Ndërsa e drejta për një gjykim publik është një parim universal, seancat e mbyllura në këtë rast janë bërë rregull dhe jo përjashtim. Nga 263 dëshmitarë të prokurorisë, 138 kanë dhënë deklarata me shkrim që mbeten të panjohura për publikun, rreth 70 kanë dëshmuar në seanca të mbyllura, dhe vetëm rreth 50 janë paraqitur në seanca të hapura gjyqësore. Si rezultat, qytetarët e Kosovës janë përjashtuar në mënyrë efektive nga mundësia për të vlerësuar besueshmërinë e provave, besueshmërinë e dëshmitarëve, metodat e prokurorisë, sjelljen e gjykatës dhe argumentet e paraqitura nga mbrojtja.
Pyetje serioze janë ngritur gjithashtu në lidhje me standardet e provave. Mijëra dokumente të prokurorisë janë pranuar si prova pa verifikim apo filtrime domethënëse, pavarësisht se u mungojnë elemente bazë si nënshkrimet, datat, autorësia ose një origjinë e përcaktuar qartë. Të marra së bashku, këto çështje përbëjnë më shumë se mosmarrëveshje procedurale të izoluara. Ato sugjerojnë mangësi sistemike që duhet të alarmojnë çdo institucion të përkushtuar ndaj drejtësisë, llogaridhënies demokratike dhe të drejtave të njeriut.
Shqetësime shtesë lindin nga vendimet e fundit të Panelit të Apelit dhe të Dhomës Kushtetuese të Dhomave të Specializuara të Kosovës në rastin e Salih Mustafës. Këto vendime, sipas vlerësimeve të ekspertëve juridikë dhe studiuesve të së drejtës kushtetuese, duket se bien në kundërshtim me parimet themelore juridike evropiane, përfshirë parimin e lex mitior — zbatimin e ligjit më të favorshëm për të pandehurin. Interpretime të tilla devijojnë nga doktrina e konsoliduar juridike evropiane dhe nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Për më tepër, këto vendime shpërfillin një realitet themelor kushtetues: qytetarët e Republikës së Kosovës i gëzojnë të drejtat e tyre të njeriut drejtpërdrejt nga Kushtetuta e Kosovës, e cila përfshin Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe protokollet e saj me zbatim të drejtpërdrejtë dhe përparësi. Këto të drejta nuk janë diskrecionale dhe as nuk përbëjnë obligime të vendosura vetëm mbi gjykatat vendore. Çdo organ gjyqësor që ushtron juridiksion mbi qytetarët e Kosovës, përfshirë Dhomat e Specializuara të Kosovës, është i detyruar t’i respektojë dhe t’i zbatojë plotësisht këto garanci kushtetuese.
Në këtë kontekst, ne me respekt, por edhe me vendosmëri, parashtrojmë pyetjet e mëposhtme për Bashkimin Evropian dhe Qeverinë e Shteteve të Bashkuara, si sponsorët kryesorë, mbështetësit politikë dhe garantuesit e Dhomave të Specializuara të Kosovës:
Duke pasur parasysh rolin qendror që kanë luajtur Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara në mbështetjen e themelimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës, a është kryer ndonjë vlerësim i pavarur juridik në atë kohë për të verifikuar nëse Ligji për Dhomat e Specializuara të Kosovës është në përputhje me standardet evropiane të të drejtave të njeriut? Nëse jo, kush do të mbante përgjegjësi juridike apo politike nëse gjykatat ndërkombëtare më vonë do të përcaktonin se ky kuadër i shkel ato standarde?
Cilat mekanizma konkretë mbikëqyrës ushtrojnë Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës për të siguruar që gjyqtarët e Dhomave të Specializuara të Kosovës respektojnë parimet e paanshmërisë gjyqësore, barazisë së palëve dhe prezumimit të pafajësisë, dhe si aktivizohen këta mekanizma kur shqetësime të besueshme ngrihen nga mediat e pavarura, organizatat e shoqërisë civile, autoritetet kushtetuese dhe ekspertët juridikë?
Si e justifikojnë Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës paraburgimin e zgjatur para gjykimit që tejkalon pesë vjet, në dritën e praktikës së konsoliduar të së drejtës penale ndërkombëtare dhe jurisprudencës evropiane për të drejtat e njeriut, dhe kush do të mbajë përgjegjësi nëse një paraburgim i tillë më vonë vlerësohet si i paligjshëm, i tepruar ose joproporcional?
Kush mban përgjegjësi për përdorimin e gjerë dhe sistematik të seancave të mbyllura dhe provave jopublike, dhe si e harmonizojnë Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara këtë praktikë me parimin themelor demokratik të drejtësisë transparente dhe publike?
Nëse konstatohet se standardet evropiane dhe ndërkombëtare juridike nuk janë respektuar nga Dhomat e Specializuara të Kosovës, cilët mekanizma korrigjues janë në dispozicion të Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, dhe ndaj kujt do të drejtohej përgjegjësia politike dhe institucionale — ndaj gjyqtarëve, prokurorëve, organeve mbikëqyrëse apo vetë autoriteteve sponsorizuese?
Si i vlerësojnë Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës vendimet e fundit të Panelit të Apelit dhe të Dhomës Kushtetuese të Dhomave të Specializuara të Kosovës që duket se devijojnë nga parimet themelore juridike evropiane, përfshirë parimin e lex mitior dhe zbatueshmërinë e plotë të të drejtave të njeriut të garantuara me kushtetutë, dhe kush mban përgjegjësi nëse këto devijime konfirmohen nga një shqyrtim i pavarur juridik?
Duke pasur parasysh se Republika e Kosovës ndryshoi Kushtetutën e saj dhe themeloi Dhomat e Specializuara të Kosovës nën presion të konsiderueshëm politik ndërkombëtar pas raportit të vitit 2010 të Dick Marty, dhe e bëri këtë në mirëbesim me mirëkuptimin se gjykata do të funksiononte rreptësisht brenda kornizës kushtetuese të Kosovës dhe do të respektonte standardet më të larta të të drejtave të njeriut, si i përgjigjen Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara perceptimit në rritje se roli i tyre është zhvendosur nga ai i partnerëve që mbështesin institucionet sovrane të Kosovës në atë të autoriteteve de facto mbikëqyrëse ose “mandatare” që ushtrojnë ndikim vendimtar pa një përgjegjësi demokratike përkatëse, dhe si harmonizohet një perceptim i tillë me angazhimet e tyre të deklaruara për sovranitetin, partneritetin dhe sundimin e ligjit?
Këto pyetje nuk parashtrohen për të minuar drejtësinë, por për ta mbrojtur atë. Heshtja ose paqartësia përballë shqetësimeve të tilla rrezikon ta shndërrojë një gjykatë të themeluar në emër të vlerave evropiane në një simbol të drejtësisë selektive dhe të oportunitetit politik. Për hir të besueshmërisë, llogaridhënies dhe sundimit të ligjit, përgjigjet e qarta jo vetëm që janë të justifikuara — ato janë të domosdoshme. /RTVD/
