Përplasja rreth Gjykatës Kushtetuese të Polonisë nisi në vitin 2015, kur dy kampet kryesore politike, PO dhe PiS, u përplasën për emërimin e pesë gjyqtarëve.
Me kalimin e viteve, konflikti u shndërrua në një krizë më të gjerë që lidhet me pavarësinë e drejtësisë, përbërjen e gjykatës dhe vlefshmërinë e vendimeve të saj.
Pas ardhjes në pushtet në vitin 2023, koalicioni i Donald Tusk nisi përpjekjet për të zhbërë reformat gjyqësore të miratuara nga qeveria e mëparshme e PiS.
Kriza hyri në një fazë të re në vitin 2026, kur presidenti Karol Nawrocki refuzoi të pranonte betimet e disa gjyqtarëve të zgjedhur nga parlamenti.
Tensionet arritën kulmin të premten, jashtë selisë së Gjykatës Kushtetuese, ku të dyja palët kundërshtuan legjitimitetin e njëra-tjetrës.
Viti 2015: Pesë gjyqtarë dhe dy emërime rivale
Kriza nisi në qershor të vitit 2015, kur koalicioni qeverisës PO-PSL ndryshoi ligjin për t’i mundësuar parlamentit zgjedhjen e pesë gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese përpara zgjedhjeve të tetorit.
Më 8 tetor, parlamenti zgjodhi pesë gjyqtarë, por presidenti i atëhershëm Andrzej Duda refuzoi të pranonte betimet e tyre.
Pas fitores së PiS në zgjedhje, parlamenti i ri i shpalli të pavlefshme emërimet e mëparshme dhe zgjodhi pesë kandidatë të tjerë më 2 dhjetor.
Këtë herë, Duda i pranoi betimet.
Megjithatë, një ditë më vonë, Gjykata Kushtetuese vendosi se tri nga pesë emërimet e parlamentit të mëparshëm ishin kushtetuese, ndërsa dy të tjerat jo.
Kështu, tri vendet konsideroheshin tashmë të plotësuara ligjërisht, duke vënë në pikëpyetje emërimet e mëvonshme të PiS.
Tre gjyqtarët e emëruar nga kjo parti u cilësuan si gjyqtarë zëvendësues.
Vitet 2016–2023: Ndryshimet që ngritën pikëpyetje për pavarësinë e gjykatës
Pas ardhjes në pushtet, PiS ndryshoi rregullat e funksionimit të Gjykatës Kushtetuese, përfshirë procedurat e shqyrtimit të çështjeve dhe mënyrën e votimit.
Në mars 2016, gjykata i shpalli këto ndryshime jokushtetuese, por qeveria refuzoi publikimin e vendimit, duke argumentuar se ishte marrë në kundërshtim me procedurat.
Konflikti u thellua me emërimin e Julia Przyłębskës në krye të gjykatës në dhjetor 2016.
Kritikët pretendonin se reformat kishin cenuar pavarësinë e drejtësisë dhe kishin vënë institucionin nën kontroll politik. PiS, nga ana tjetër, këmbëngulte se po reformonte sistemin e drejtësisë.
Çështja arriti edhe në gjykatat evropiane. Në vitin 2021, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut vendosi se përbërja e Gjykatës Kushtetuese polake nuk përmbushte kriterin e një gjykate të krijuar në përputhje me ligjin.
Vitet 2024–2025: Qeveria e Tuskut tenton të ndryshojë reformat
Pas zgjedhjeve të vitit 2023, koalicioni i Donald Tuskut e vendosi rikthimin e sundimit të ligjit ndër prioritetet kryesore.
Në mars 2024, parlamenti miratoi një rezolutë që vinte në pikëpyetje statusin e tre gjyqtarëve të emëruar nga PiS dhe autoritetin e drejtueses së atëhershme të gjykatës.
Më pas u propozuan dy projektligje për ndryshimin e mënyrës së emërimit të gjyqtarëve dhe funksionimit të institucionit.
Presidenti Andrzej Duda i dërgoi të dyja për shqyrtim në Gjykatën Kushtetuese, duke penguar hyrjen e tyre në fuqi.
Ndërkohë, qeveria kufizoi publikimin e vendimeve të gjykatës, duke vënë në pikëpyetje legjitimitetin e përbërjes së saj.
Kjo krijoi një përplasje të drejtpërdrejtë institucionale: qeveria kundërshtonte legjitimitetin e gjykatës, ndërsa kjo e fundit vinte në pikëpyetje ligjshmërinë e veprimeve të qeverisë.
Viti 2026: Presidenti Nawrocki refuzon betimet e katër gjyqtarëve
Kriza u përshkallëzua në mars 2026, kur parlamenti zgjodhi gjashtë gjyqtarë të rinj për të zëvendësuar ata që përfundonin mandatin.
Presidenti Karol Nawrocki pranoi betimet e dy prej tyre, Magdalena Bentkowska dhe Dariusz Szostek, por refuzoi katër të tjerët.
Presidenca argumentoi se kishte probleme me procedurën e emërimit, ndërsa qeveria këmbënguli se parlamenti kishte të drejtën kushtetuese për të zgjedhur gjyqtarët dhe se presidenti nuk mund t’i bllokonte emërimet.
Më 9 prill, katër gjyqtarët e refuzuar bënë betimin para një noteri në parlament dhe ia dërguan dokumentet presidencës.
Megjithatë, Nawrocki dhe drejtuesit e gjykatës nuk e njohën këtë procedurë, duke argumentuar se betimi duhej të bëhej në praninë e presidentit.
Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut kërkoi më pas që autoritetet polake të mos pengonin katër gjyqtarët të ushtronin detyrën.
Edhe Komisioni i Venecias theksoi se roli i presidentit në ceremoninë e betimit duhet të jetë formal dhe se refuzimi apo vonesa nuk duhet të pengojë marrjen e detyrës.
Tetor 2026: Përplasja zhvendoset në selinë e gjykatës
Kriza u përshkallëzua sërish në tetor, kur edhe gjyqtari Maciej Taborowski bëri betimin në parlament, pasi nuk mori ftesë nga presidenti.
Më 30 tetor, gjyqtarja Anna Korwin-Piotrowska urdhëroi pezullimin për një muaj të detyrave të presidentit të gjykatës, Bogdan Święczkowski, dhe zëvendëspresidentit Bartłomiej Sochański.
Ajo mori përkohësisht drejtimin e institucionit, duke argumentuar se ky veprim ishte i nevojshëm për të rikthyer funksionimin normal të gjykatës.
Drejtuesit ekzistues e kundërshtuan vendimin, duke e cilësuar të paligjshëm.
Përplasja u zhvendos edhe brenda ndërtesës së gjykatës. Shtatë gjyqtarë hynë në selinë e institucionit të shoqëruar nga pjesëtarë të Shërbimit të Mbrojtjes së Shtetit, ku më pas pati përplasje fizike.
Presidenti Nawrocki mbërriti gjatë natës dhe i cilësoi ngjarjet si një përpjekje për marrjen e kontrollit të një institucioni kushtetues.
Ai kërkoi konsultime urgjente me liderët politikë.
Ndërkohë, Święczkowski deklaroi se do të përpiqej të rimerrte kontrollin e institucionit, ndërsa Korwin-Piotrowska njoftoi se do të thërriste Asamblenë e Përgjithshme të gjyqtarëve më 3 nëntor.
Çfarë është në rrezik?
Kriza në Gjykatën Kushtetuese të Polonisë tashmë nuk lidhet vetëm me emërimet e gjyqtarëve, por me çështje shumë më të mëdha: ndarjen e pushteteve, pavarësinë e drejtësisë dhe autoritetin e vendimeve kushtetuese.
Pasojat mund të prekin edhe qytetarët dhe bizneset, pasi mosmarrëveshjet për vlefshmërinë e vendimeve gjyqësore krijojnë pasiguri ligjore në fusha si taksat, shërbimet publike dhe zbatimi i ligjeve.
Më shumë se një dekadë pas nisjes së konfliktit, qeveritë dhe presidentët e njëpasnjëshëm nuk kanë arritur një zgjidhje të përbashkët.
Përkundrazi, çdo ndryshim pushteti ka sjellë interpretime të reja ligjore dhe përplasje të tjera mbi atë se kush ka autoritetin përfundimtar për të vendosur.
