Kërkesa globale për ujë pritet të rritet me 55 për qind deri në vitin 2050, ndërsa Evropa po përballet me një presion në rritje mbi burimet e saj ujore. Në të gjithë kontinentin, thatësirat po bëhen më të shpeshta dhe më intensive, duke shkaktuar mungesa të ujit dhe duke rritur rrezikun për shterimin e rezervave.
Një tjetër problem serioz janë rrjetet e amortizuara të ujësjellësit. Në Evropë, rreth 23 për qind e ujit të trajtuar humbet përpara se të arrijë te konsumatori dhe të faturohet, kryesisht për shkak të tubacioneve të vjetra dhe rrjedhjeve në rrjet.
Sipas organizatës Water Europe, modernizimi i rrjeteve të ujësjellësit dhe përdorimi i teknologjive të bazuara në inteligjencën artificiale mund të ndihmojnë në zbulimin e hershëm të rrjedhjeve dhe në menaxhimin më efikas të burimeve ujore. Këto masa mund të sjellin rreth 3 miliardë euro kursime në vit dhe të kontribuojnë në krijimin e më shumë se 13 mijë vendeve të punës.
Në kushtet kur ndryshimet klimatike po intensifikojnë thatësirat dhe po kufizojnë disponueshmërinë e ujit, investimet në infrastrukturën e ujësjellësit dhe në teknologjitë e reja po shihen gjithnjë e më shumë si një domosdoshmëri për të parandaluar humbjet dhe për të garantuar furnizim të qëndrueshëm me ujë në të ardhmen, shkruan euronews.
Evropa humbet rreth 23 për qind të ujit të saj të pafaturuar (NRW) për shkak të rrjedhjeve në rrjetet e ujësjellësit. Bëhet fjalë për ujë që nxirret dhe trajtohet, por që nuk arrin kurrë te familjet, duke shkaktuar humbje të mëdha financiare dhe duke shtuar presionin mbi burimet ujore.
Niveli i humbjeve ndryshon ndjeshëm nga një vend në tjetrin. Në Holandë, ai është rreth 6 për qind, ndërsa në Bullgari arrin deri në 45 për qind. Një pjesë e problemit lidhet me faktin se shumë rrjete ujësjellësi janë të vjetra dhe riparimet shpesh kryhen vetëm pasi shfaqen dëmtimet dhe rrjedhjet.
Vetëm gjatë vitit 2024, rrjedhje u konstatuan në 67 për qind të pronave të monitoruara në Bashkimin Evropian. Si pasojë, u humbën rreth 772 milionë litra ujë, një sasi e barabartë me afro 300 pishina olimpike, ndërsa kostot e shkaktuara nga këto humbje kaluan 3 milionë euro.
Të dhënat e kompanisë finlandeze Smartvatten tregojnë gjithashtu përmasat e problemit. Gjatë vitit 2025, nga 19.3 miliardë litra ujë të monitoruar, rreth 1.47 miliardë litra u humbën për shkak të rrjedhjeve. Kjo sasi është e barabartë me afërsisht 9.8 milionë vaska të mbushura me ujë.
Në këtë situatë, digjitalizimi dhe përdorimi i inteligjencës artificiale po shihen si mjete që mund të ndihmojnë ndjeshëm në uljen e humbjeve. Teknologjitë e reja u mundësojnë kompanive të ujësjellësit të kalojnë nga inspektimet periodike dhe ndërhyrjet vetëm pasi shfaqet një problem, drejt monitorimit të vazhdueshëm, mirëmbajtjes parashikuese dhe menaxhimit proaktiv të rrjetit.
Sipas Durk Krol, drejtor ekzekutiv i Water Europe, inteligjenca artificiale po ndryshon mënyrën se si menaxhohen rrjetet e ujësjellësit, duke bërë të mundur identifikimin më të hershëm të problemeve dhe ndërhyrjen përpara se rrjedhjet të shkaktojnë humbje edhe më të mëdha.
Shumica e rrjeteve të ujësjellësit dhe kanalizimeve në Evropë janë ndërtuar në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore dhe tashmë kanë hyrë në një fazë të avancuar amortizimi. Bëhet fjalë për rreth 4.4 milionë kilometra rrjete të ujësjellësit dhe 2.6 milionë kilometra rrjete kanalizimesh, një pjesë e madhe e të cilave kërkon ndërhyrje dhe rinovim.
Kalimi i viteve, ndryshimet e temperaturave, lëvizjet e tokës dhe përbërja kimike e ujit kanë dëmtuar gradualisht tubacionet, duke rritur numrin e defekteve dhe rrjedhjeve në rrjet.
“Një pjesë e madhe e infrastrukturës së ujit në Evropë ndodhet nën tokë, ndaj ajo mbetet e padukshme për politikën dhe publikun derisa të ndodhë ndonjë defekt”, tha Durk Krol, drejtor ekzekutiv i Water Europe.
Sipas tij, tubacionet janë asete infrastrukturore që kanë jetëgjatësi të madhe dhe shpesh pritet të qëndrojnë në përdorim për disa dekada. Megjithatë, tarifat e ujit dhe buxhetet publike jo gjithmonë kanë qenë të mjaftueshme për të mbuluar kostot e plota të funksionimit, mirëmbajtjes dhe rinovimit të tyre.
Kjo situatë ka bërë që një pjesë e konsiderueshme e infrastrukturës evropiane të ujit të plaket pa iu nënshtruar investimeve të nevojshme, duke rritur rrezikun e defekteve, rrjedhjeve dhe humbjeve të ujit në vitet e ardhshme.
Shkaku i mirëmbajtjes së shtyrë të infrastrukturës së ujit është edhe më i thellë, sipas Hildegard Bentele, eurodeputete e Grupit të Partisë Popullore Evropiane (EPP) dhe kryetare e Grupit të Eurodeputetëve për Ujin në Parlamentin Evropian. Sipas saj, Evropa për një kohë të gjatë nuk e ka vlerësuar sa duhet ujin, duke e konsideruar atë një burim të lirë dhe lehtësisht të disponueshëm.
“Uji nuk është konsideruar më parë një prioritet strategjik – një çështje që Strategjia për Reziliencën e Ujit po e trajton tashmë”, shpjegoi Bentele.
Kjo qasje, sipas saj, ka kontribuar në neglizhimin e investimeve të nevojshme në infrastrukturën e ujit. Ndërkohë, ndryshimet klimatike po e përkeqësojnë situatën, me valë të të nxehtit dhe periudha të zgjatura thatësire që po përhapen në pjesë të ndryshme të Evropës.
Durk Krol paralajmëroi se mungesa e reshjeve dhe temperaturat më të larta janë ndër faktorët kryesorë që shkaktojnë thatësirat. Megjithatë, humbjet e ujit për shkak të rrjedhjeve e bëjnë situatën edhe më të rëndë.
“Thatësirat shkaktohen kryesisht nga mungesa e zgjatur e reshjeve dhe temperaturat më të larta. Por rrjedhjet zvogëlojnë sasinë e ujit të përdorshëm, duke i bërë pasojat e thatësirave më të rënda dhe duke bërë që ato të shndërrohen më shpejt në mungesë uji”, paralajmëroi Krol.
Në këtë mënyrë, një problem i infrastrukturës po shndërrohet në një problem të sigurisë së furnizimit me ujë, duke e bërë modernizimin e rrjeteve dhe menaxhimin më efikas të burimeve gjithnjë e më të domosdoshëm për Evropën.
Raporti i EurEau për vitin 2026 tregon një përmirësim të lehtë në reduktimin e humbjeve të ujit në Evropë. Sipas raportit, humbjet kanë zbritur në rreth 23.5 për qind, nga 24 për qind sa ishin në vitin 2021. Megjithatë, shifrat tregojnë se një pjesë e konsiderueshme e ujit të trajtuar ende humbet përpara se të arrijë te konsumatorët.
Ofruesit evropianë të shërbimeve të ujit investojnë rreth 36.6 miliardë euro në vit në infrastrukturë, shifër që përfaqëson një rritje prej 17.5 për qind krahasuar me vitin 2021. Megjithatë, kjo shumë përkthehet në vetëm rreth 82.38 euro për person në vit, çka mbetet e pamjaftueshme për të përballuar nevojat në rritje për mirëmbajtjen dhe modernizimin e rrjeteve.
Sipas Durk Krol, vendet anëtare të BE-së vazhdojnë të përballen me vonesa në mirëmbajtje, prioritete konkurruese, rikuperim të dobët të kostove dhe kapacitete të kufizuara për zbatimin e projekteve infrastrukturore.
Hildegard Bentele thekson se situata rëndohet edhe më shumë nga tarifat e ulëta të ujit në disa vende evropiane. Në Rumani, për shembull, çmimi mund të jetë vetëm rreth 1.5 euro për metër kub, duke kufizuar të ardhurat që mund të përdoren për mirëmbajtjen dhe rinovimin e rrjeteve.
Çmimi i ujit mbetet një çështje politikisht e ndjeshme në Evropë, pasi uji konsiderohet një e drejtë njerëzore dhe një shërbim thelbësor. Megjithatë, mbajtja e tarifave në nivele artificialisht të ulëta mund të ketë pasoja afatgjata.
Krol paralajmëron se “mbajtja artificialisht e ulët e tarifave mund të shtyjë investimet e nevojshme dhe t’ua transferojë kostot dhe rreziqet më të larta përdoruesve të së ardhmes”.
Në këtë kuadër, sfida për Evropën nuk është vetëm reduktimi i humbjeve të ujit, por edhe gjetja e një ekuilibri mes përballueshmërisë së tarifave për qytetarët dhe sigurimit të investimeve të mjaftueshme për një infrastrukturë të qëndrueshme dhe rezistente ndaj ndryshimeve klimatike.
Fragmentimi i sektorit të ujit po e bën edhe më të vështirë mirëmbajtjen dhe modernizimin e infrastrukturës në Evropë. Sipas EurEau, Gjermania dhe Franca kanë secila më shumë se 5,000 ofrues të shërbimeve të ujit, një numër i madh që krijon vështirësi në koordinim dhe në realizimin e investimeve të mëdha.
Sipas Durk Krol, shumë prej këtyre operatorëve janë tepër të vegjël për të përballuar të vetëm projekte të mëdha infrastrukturore. Ata shpesh kanë mungesë të ekspertizës teknike, kapaciteteve digjitale, ekonomive të shkallës dhe qasjes së mjaftueshme në financim.
Megjithatë, Krol thekson se këto pengesa mund të zbuten përmes bashkëpunimit rajonal, shërbimeve të përbashkëta, sistemeve të unifikuara të të dhënave dhe bashkimit të projekteve. Një qasje e tillë do t’u mundësonte operatorëve të vegjël të ndajnë burimet dhe ekspertizën, duke ulur kostot dhe rritur efikasitetin.
Në qendër të debatit mbetet pyetja se kush duhet të paguajë për investimet e nevojshme. “Çështja kryesore është se kush duhet të paguajë tani”, tha Hildegard Bentele.
Për Krol, zgjidhja nuk qëndron vetëm te rritja e faturave të ujit, por te njohja e vlerës së vërtetë të ujit për ekonominë, shëndetin publik dhe sigurinë energjetike. Sipas tij, uji duhet të trajtohet si një infrastrukturë strategjike, ku investimet sot mund të shmangin kosto shumë më të mëdha në të ardhmen.
Kjo nënkupton një përdorim më të koordinuar të tarifave, taksave dhe fondeve publike në vendimmarrjen për infrastrukturën, industrinë dhe investimet. Qëllimi është të sigurohen shërbime të qëndrueshme dhe të besueshme të ujit, duke garantuar njëkohësisht që kostot shtesë të mos rëndojnë në mënyrë të padrejtë mbi familjet më të cenueshme.
Inteligjenca artificiale “i bën të dukshme humbjet e padukshme”
Ndërtimi i kapaciteteve të reja në sektorin e ujit dhe rinovimi i infrastrukturës janë të domosdoshme, por digjitalizimi i rrjeteve të ujësjellësit po shihet si një nga zgjidhjet kryesore për reduktimin e humbjeve të ujit të pafaturuar (NRW).
Sipas Durk Krol, një nga përfitimet më të mëdha të digjitalizimit është se “mund t’i bëjë të dukshme humbjet e padukshme”. Rrjedhjet shpesh janë të vogla dhe të vazhdueshme, ndaj mund të mbeten të pazbuluara për muaj apo edhe vite. Pikërisht kjo i bën ato veçanërisht të kushtueshme, pasi humbjet grumbullohen gradualisht dhe mund të shkaktojnë dëmtime më të mëdha në rrjet.
Teknologjitë moderne po mundësojnë monitorimin e vazhdueshëm të infrastrukturës dhe identifikimin e problemeve në kohë reale. Sistemet e zbulimit të rrjedhjeve sinjalizojnë defektet sapo shfaqen, duke u mundësuar operatorëve të ndërhyjnë përpara se dëmet të përshkallëzohen.
Një tjetër teknologji është monitorimi akustik, i cili identifikon rrjedhjet duke analizuar zhurmat që krijohen nga uji që del nga tubacionet nëntokësore. Kjo metodë mund të ndihmojë në lokalizimin e rrjedhjeve edhe kur ato nuk janë të dukshme në sipërfaqe.
Ndërkohë, sistemet e menaxhimit të presionit të bazuara në inteligjencën artificiale mund të rregullojnë automatikisht presionin brenda tubacioneve. Duke optimizuar presionin sipas kërkesës dhe kushteve të rrjetit, këto sisteme synojnë të ulin stresin mbi tubacionet dhe të reduktojnë rrezikun e çarjeve dhe shpërthimeve.
Në këtë mënyrë, kombinimi i investimeve infrastrukturore me digjitalizimin mund t’i ndihmojë qytetet evropiane të zbulojnë më shpejt humbjet, të ndërhyjnë në mënyrë më efikase dhe të përdorin më mirë çdo pikë uji të disponueshme.
Përveç teknologjive të zbulimit të rrjedhjeve, zonat e matjes së ndarë (DMA) po përdoren për ta bërë më të lehtë monitorimin e rrjeteve të ujësjellësit. Duke e ndarë rrjetin në zona më të vogla dhe të monitorueshme, operatorët mund të identifikojnë më shpejt se ku po ndodhin humbjet dhe të ndërhyjnë me më shumë saktësi.
Inteligjenca artificiale mund të luajë gjithashtu një rol të rëndësishëm në përballimin e stresit ujor që po shkaktohet nga ndryshimet klimatike. Teknologjia mund të analizojë sasi të mëdha të dhënash dhe të ndihmojë në parashikimin e periudhave të thatësirës përpara se ato të shndërrohen në krizë.
“Inteligjenca artificiale mund të përmirësojë përgatitjen ndaj thatësirave duke kombinuar të dhënat satelitore me të dhënat nga stacionet meteorologjike, sensorët në terren, monitorimi i ujërave nëntokësore dhe rezervuarët. Ajo mund të ofrojë paralajmërime probabilistike disa javë ose, në kushte të përshtatshme, edhe disa muaj përpara”, tha Durk Krol.
Sipas tij, përfitimet e inteligjencës artificiale mund të jenë edhe më të mëdha nëse të dhënat për burimet ujore ndahen në mënyrë të hapur. Sa më shumë të dhëna të besueshme të jenë në dispozicion, aq më mirë mund të funksionojnë modelet e parashikimit dhe sistemet e menaxhimit të ujit.
Për këtë arsye, Water Europe po promovon krijimin e një Tregu të Vetëm Digjital të BE-së për të Dhënat dhe Operacionet e Ujit. Ky sistem do të synonte të shërbente si një “burim i vetëm dhe i besueshëm informacioni” në nivel të baseneve lumore, duke u mundësuar autoriteteve, kompanive të ujësjellësit dhe përdoruesve ekonomikë të mbështeten në të njëjtat të dhëna të verifikuara.
Krol thekson se kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht që të gjitha të dhënat të centralizohen në një bazë të vetme. Sipas tij, sistemi mund të funksionojë përmes një strukture të federuar, e cila lidh të dhënat e besueshme të ruajtura nga organizata të ndryshme, duke i bërë ato të qasshme dhe të përdorshme në mënyrë të koordinuar.
Një qasje e tillë do të mund të përmirësonte jo vetëm zbulimin e rrjedhjeve, por edhe parashikimin e thatësirave, menaxhimin e rezervave ujore dhe marrjen e vendimeve më të shpejta në kushtet e një klime gjithnjë e më të paparashikueshme.
Digjitalizimi i rrjeteve të ujësjellësit ofron mundësi të mëdha për përmirësimin e menaxhimit të ujit, por njëkohësisht sjell edhe rreziqe të reja. Hildegard Bentele theksoi se kompanitë e ujësjellësit janë pjesë e infrastrukturës kritike të shteteve anëtare dhe, për këtë arsye, duhet të pajisen me masa të fuqishme mbrojtëse ndaj sulmeve kibernetike.
Përveç sigurisë kibernetike, një tjetër shqetësim lidhet me rrezikun e paragjykimeve algoritmike në sistemet digjitale të menaxhimit të ujit. Nëse sistemet e inteligjencës artificiale trajnohen ose marrin vendime mbi bazën e të dhënave të paplota apo të njëanshme, ato mund të prodhojnë rezultate jo të sakta dhe të ndikojnë në mënyrën se si shpërndahen dhe menaxhohen burimet ujore.
Ndërkohë, nuk ekziston një kosto standarde për digjitalizimin dhe as një përqindje fikse që tregon se sa mund të reduktohen rrjedhjet. Sipas Durk Krol, të dyja varen nga karakteristikat e secilit rrjet dhe nga gjendja e tij fillestare. Rrjetet e vjetra dhe më të amortizuara mund të kenë nevoja dhe potenciale të ndryshme për përmirësim krahasuar me sistemet më moderne.
Megjithatë, Krol thekson se investimi në këtë proces duhet marrë seriozisht, për shkak të pasojave që mungesa e ujit mund të ketë për ekonominë dhe shoqërinë.
Sipas tij, sektorët evropianë me konsum të lartë të ujit, përfshirë bujqësinë, energjinë dhe prodhimin e gjysmëpërçuesve, kanë një vlerë ekonomike prej rreth 192 miliardë eurosh dhe mund të arrijnë në 1 trilion euro deri në vitin 2030. Në të njëjtën kohë, kërkesa e tyre për ujë pritet të jetë 2.6 herë më e lartë.
Pa një furnizim të qëndrueshëm dhe të monitoruar mirë me ujë, këta sektorë mund të përballen me kufizime në prodhim, pasi aktiviteti i tyre varet drejtpërdrejt nga disponueshmëria e vazhdueshme e këtij burimi.
Pasojat mund të shkojnë përtej industrive individuale. Mungesa e ujit mund të dekurajojë investimet e reja, të rrisë kostot e prodhimit dhe të shkaktojë ndërprerje në zinxhirët e furnizimit. Për këtë arsye, menaxhimi më efikas i ujit dhe investimet në infrastrukturë dhe teknologji po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme për qëndrueshmërinë ekonomike të Evropës.
Pa monitorim digjital, rrjedhjet dhe rëniet e presionit në rrjet mund të mbeten të pazbuluara për një kohë të gjatë, derisa dëmtimi të përshkallëzohet dhe tubacionet të shpërthejnë. Kjo mund të shkaktojë ndërprerje të furnizimit me ujë, dëmtime të sistemeve dhe rritje të kostove të riparimit, të cilat në fund mund të rëndojnë edhe mbi familjet.
Sipas Durk Krol, uji i rubinetit është përgjithësisht i sigurt falë monitorimit dhe kontrollit të presionit. Megjithatë, nëse rrjetet nuk monitorohen vazhdimisht dhe në distancë, përmes tubacioneve mund të depërtojnë baktere, duke rrezikuar cilësinë e ujit dhe shëndetin e konsumatorëve.
Mungesa e monitorimit digjital ka pasoja edhe për mjedisin. Përpara se të arrijë te konsumatori, uji duhet të nxirret, trajtohet dhe pompohet, procese që kërkojnë sasi të konsiderueshme energjie dhe përdorimin e kimikateve.
“Kur uji rrjedh dhe humbet, shpërdorohen edhe këto burime, së bashku me emetimet që lidhen me to”, vuri në dukje Krol.
Sipas Eurostat, një humbje prej 1 për qind e ujit lidhet me një rritje prej 3 për qind të konsumit të energjisë dhe me rreth 119 milionë tonë emetime të CO₂.
Për këtë arsye, investimet në digjitalizimin e rrjeteve nuk duhet të maten vetëm nga teknologjia e instaluar, por nga rezultatet konkrete që ajo sjell.
“Testi i vërtetë i investimeve digjitale është nëse ato sjellin rezultate të matshme: ujë të kursyer, defekte të parandaluara, konsum më të ulët të energjisë dhe zgjatje të jetëgjatësisë së infrastrukturës”, tha Krol për Euronews.
Në këtë kuadër, monitorimi inteligjent mund të shërbejë jo vetëm për të reduktuar humbjet e ujit, por edhe për të ulur kostot, konsumin e energjisë dhe ndikimin mjedisor të sektorit të ujit. /Telegrafi/
