Pamundësia për të folur nuk nënkupton domosdoshmërisht vështirësi në të kuptuar. Vlerësimi logopedik dhe komunikimi alternativ mund t’i ndihmojnë fëmijët me paralizë cerebrale të shprehin mendimet, dëshirat dhe emocionet e tyre
Zyla Musliu,Logopede në Psikiatri për fëmijë dhe adoleshentë
Tel. 045 663 774
Një fëmijë që nuk përgjigjet me fjalë, që nuk arrin të tregojë çfarë dëshiron apo që komunikon vetëm përmes shikimit dhe lëvizjeve, mund të kuptojë shumë më tepër sesa arrin të shprehë. Megjithatë, te fëmijët me paralizë cerebrale, pamundësia për të folur shpesh keqinterpretohet si mungesë e aftësisë për të kuptuar.
Ky keqkuptim mund të ndikojë në mënyrën si trajtohet fëmija në familje, shkollë dhe shoqëri, duke kufizuar mundësitë e tij për të marrë pjesë në komunikim.
Nga këndvështrimi logopedik, të folurit, të kuptuarit dhe aftësitë intelektuale nuk janë e njëjta gjë. Prandaj, fëmija duhet të vlerësohet jo vetëm për fjalët që arrin të shqiptojë, por edhe për atë që kupton dhe mënyrat me të cilat mund të komunikojë.
Pse paraliza cerebrale mund ta vështirësojë të folurin?
Paraliza cerebrale është një grup çrregullimesh të përhershme që ndikojnë në lëvizjen dhe qëndrimin e trupit, si pasojë e dëmtimeve ose ndryshimeve në zhvillimin e trurit. Dëmtimi neurologjik nuk është progresiv, por pasojat funksionale mund të ndryshojnë gjatë rritjes.
Te disa fëmijë, vështirësitë motorike prekin edhe muskujt e buzëve, gjuhës, nofullës dhe strukturat që marrin pjesë në frymëmarrje e prodhimin e zërit. Fëmija mund ta dijë çfarë dëshiron të thotë, por të mos arrijë t’i koordinojë lëvizjet e nevojshme për ta shqiptuar.
Jo çdo fëmijë me paralizë cerebrale ka probleme me të folurin. Disa flasin qartë, disa kanë vështirësi në shqiptim, ndërsa të tjerë mund të mos zhvillojnë të folur funksional.
Të kuptuarit dhe të folurit janë dy aftësi të ndryshme
Në logopedi, gjuha receptive nënkupton aftësinë për të kuptuar fjalët, pyetjet dhe udhëzimet, ndërsa gjuha ekspresive lidhet me shprehjen e mendimeve dhe nevojave përmes fjalëve, gjesteve apo formave të tjera të komunikimit.
Prodhimi motorik i të folurit kërkon koordinimin e muskujve që mundësojnë shqiptimin e tingujve.
Për shembull, një fëmijë mund ta kuptojë pyetjen “A dëshiron ujë?”, por të mos arrijë të përgjigjet me fjalën “po”. Ai mund ta shprehë përgjigjen duke drejtuar shikimin nga gota ose duke përdorur një simbol.
Megjithatë, paraliza cerebrale mund të shoqërohet edhe me vështirësi gjuhësore, shqisore apo intelektuale. Prandaj, nuk duhet supozuar as se çdo fëmijë kupton gjithçka, as se nuk kupton vetëm sepse nuk flet.
Disartria dhe apraksia: Kur fëmija dëshiron të flasë, por nuk arrin
Dy çrregullime motorike të të folurit që mund të shfaqen te fëmijët me dëmtime neurologjike janë disartria dhe apraksia.
Disartria shkaktohet nga dëmtimi i kontrollit neurologjik të muskujve të të folurit. Ajo mund të shfaqet me shqiptim të paqartë, zë të dobët, ritëm të çrregullt dhe vështirësi në koordinimin e frymëmarrjes.
Apraksia e të folurit lidhet me vështirësinë e planifikimit dhe organizimit të lëvizjeve të nevojshme për shqiptimin e tingujve dhe fjalëve.
Këto çrregullime ndryshojnë nga njëri-tjetri dhe kërkojnë vlerësim të specializuar logopedik për të përcaktuar ndërhyrjen e përshtatshme.
foto: kidstartpediatrictherapy
Si vlerësohet aftësia e fëmijës për të kuptuar?
Kur fëmija nuk flet dhe ka kufizime motorike, vlerësimi nuk mund të mbështetet vetëm në përgjigjet verbale ose në veprimet me duar.
Logopedi mund të përdorë figura, objekte dhe udhëzime të përshtatura për moshën dhe aftësitë e fëmijës. Nëse ai nuk mund të tregojë me gisht një figurë, mund t’i jepet mundësia ta zgjedhë përmes shikimit.
Vëzhgohen gjithashtu reagimet ndaj emrit, njohja e njerëzve dhe objekteve, kuptimi i kërkesave dhe aftësia për të bërë zgjedhje.
Megjithatë, buzëqeshja, shikimi apo një reagim i vetëm nuk mjaftojnë për të përcaktuar nivelin e të kuptuarit. Nevojitet vlerësim i strukturuar dhe, sipas rastit, bashkëpunim me neurologun pediatrik, psikologun dhe profesionistë të tjerë.
Fëmijës duhet t’i jepet kohë për t’u përgjigjur, sepse kufizimet motorike mund ta ngadalësojnë reagimin edhe kur udhëzimi është kuptuar.
Komunikimi alternativ: Kur sytë dhe teknologjia bëhen zëri i fëmijës
Për fëmijët që nuk arrijnë të komunikojnë përmes të folurit, ekzistojnë sisteme të komunikimit alternativ dhe ndihmës, të njohura si AAC.
Ato përfshijnë gjeste, fotografi, tabela me simbole, pajisje elektronike që prodhojnë zë dhe teknologji që mundëson përzgjedhjen e mesazheve përmes lëvizjes së syve.
Një fëmijë mund të përdorë figurën e ujit për të treguar se ka etje, një simbol për të shprehur dhimbjen ose një pajisje elektronike për të formuar fjali.
Këto mjete nuk shërbejnë vetëm për nevojat themelore. Ato mundësojnë shprehjen e emocioneve, mendimeve, kundërshtimeve dhe pjesëmarrjen në mësim e në jetën shoqërore.
Përdorimi i komunikimit alternativ nuk e pengon zhvillimin e të folurit. Përkundrazi, mund ta mbështesë zhvillimin gjuhësor dhe të zvogëlojë pengesat në komunikim.
foto: plain values
Çfarë mund të arrihet përmes terapisë logopedike?
Qëllimet e terapisë varen nga aftësitë dhe nevojat individuale të fëmijës.
Te disa fëmijë synohet përmirësimi i shqiptimit, kontrollit të zërit dhe qartësisë së të folurit. Te të tjerë, përparësi ka zhvillimi i gjuhës ose përdorimi i një sistemi funksional komunikimi.
Përparimi varet nga natyra e dëmtimit neurologjik, aftësitë motorike dhe gjuhësore, vështirësitë shoqëruese dhe mbështetja që merr fëmija.
Jo çdo fëmijë do të zhvillojë të folur verbal, por kjo nuk e përjashton mundësinë e përmirësimit të komunikimit.
Nëse fëmija mëson të tregojë se ka dhimbje, të kërkojë ndihmë, të bëjë zgjedhje apo të shprehë kundërshtim, ky është një përparim i rëndësishëm drejt pavarësisë.
Çfarë duhet të dinë prindërit dhe mësimdhënësit?
Familja dhe shkolla kanë rol vendimtar në zhvillimin e komunikimit. Fëmija duhet të ketë mundësi të shprehet edhe jashtë seancave logopedike.
Prindërit duhet t’i japin kohë për t’u përgjigjur, të përdorin pyetje të qarta dhe të respektojnë mënyrat e tij të komunikimit, qofshin ato gjeste, shikime apo simbole.
Është e rëndësishme të mos përgjigjen vazhdimisht në vend të fëmijës dhe të mos supozojnë se ai nuk kupton çfarë thuhet në praninë e tij.
Në shkollë, mësimdhënësit duhet të njohin mënyrën e komunikimit të fëmijës dhe t’i krijojnë mundësi të marrë pjesë në mësim, edhe kur nuk mund të përgjigjet me fjalë.
Bashkëpunimi ndërmjet logopedit, familjes, fizioterapeutit dhe profesionistëve të tjerë ndihmon që komunikimi të mbështetet në të gjitha mjediset ku jeton dhe mëson fëmija.
Kur duhet kërkuar ndihma e logopedit?
Vlerësimi logopedik duhet të kërkohet sapo të shfaqen shqetësime për zhvillimin e komunikimit ose aftësinë e fëmijës për të shprehur nevojat.
Nuk duhet pritur mosha shkollore apo të kalojnë vite pa një mënyrë funksionale komunikimi. Ndërhyrja e hershme mund të ndihmojë në identifikimin e vështirësive dhe zgjedhjen e metodave të përshtatshme.
Edhe kur fëmija nuk arrin të zhvillojë të folur të qartë, logopedia mund ta ndihmojë të krijojë forma të tjera komunikimi.
Të dëgjosh një fëmijë nuk do të thotë vetëm t’ia dëgjosh zërin
Pamundësia për të folur nuk duhet të përcaktojë mënyrën si vlerësohen aftësitë, nevojat dhe mundësitë e një fëmije me paralizë cerebrale.
Komunikimi është pjesë e dinjitetit, pavarësisë dhe përfshirjes së tij në familje e shoqëri. Prandaj, qëllimi nuk duhet të jetë vetëm shqiptimi i fjalëve, por krijimi i mundësive që fëmija të shprehet dhe të kuptohet.
Sepse çdo fëmijë ka diçka për të thënë, edhe kur nuk mund ta shprehë me zë. /Telegrafi/
