Në historinë e Kosovës, marsi nuk është thjesht një muaj, marsi është një kujtesë e gjallë e përplasjes ndërmjet shtypjes dhe rezistencës, ndërmjet dhimbjes dhe qëndresës. Për dekada me radhë, ky muaj ka qenë arenë e ngjarjeve që kanë vulosur fatin kolektiv të shqiptarëve të Kosovës, duke u kthyer në një simbol të sakrificës dhe të përpjekjes për liri.
Marsin e vitit 1981 e shënuan demonstratat studentore që nisën në Prishtinë dhe u përhapën në gjithë Kosovën, duke artikuluar kërkesën për barazi dhe dinjitet politik. Reagimi i ashpër i regjimit jugosllav i ktheu këto protesta në një pikë kthese historike, duke hapur një periudhë të gjatë represioni sistematik ndaj shqiptarëve.
Në marsin e viteve 1998-1999, Kosova përjetoi kulmin e tragjedisë së saj. Spastrimi etnik, dhuna masive dhe dëbimet e organizuara arritën përmasa dramatike, ndërsa më 24 mars 1999 filloi ndërhyrja e NATO-s, një moment vendimtar që erdhi si përgjigje ndaj një katastrofe humanitare në zhvillim. Pikërisht në këtë klimë terrori dhe pasigurie, ndodhën disa nga krimet më të rënda ndaj popullsisë civile dhe elitës intelektuale shqiptare.
Jeta dhe vepra e Bajram Kelmendit janë përjetësuar me ndjeshmëri dhe thellësi në librin “Mbrojtësi” të autores Valbona Mehmeti (2019), një vepër që shkon përtej biografisë dhe shndërrohet në një pasqyrë të një epoke ku drejtësia ishte një akt guximi.Bajram Kelmendi nuk ishte vetëm një avokat i shquar; ai ishte mishërimi i ndërgjegjes juridike në një kohë kur ligji shpesh deformohej për t’i shërbyer shtypjes. Në një realitet ku shqiptarët përjashtoheshin nga institucionet dhe ku e drejta përdorej si instrument kontrolli, ai zgjodhi të qëndrojë në anën e ligjit të vërtetë, atij që mbron njeriun.
Bajram Kelmendi u dallua për integritet të rrallë profesional dhe për një ndjenjë të thellë përgjegjësie qytetare. Në vitet ’90 të shekullit XX, ai u bë një nga avokatët më të angazhuar në mbrojtjen e rasteve politike, duke përfaqësuar qytetarë të arrestuar, të keqtrajtuar dhe të akuzuar padrejtësisht. Në sallat e gjyqit, ai nuk ishte vetëm një mbrojtës juridik, ai ishte një sfidues i hapur i një sistemi të padrejtë.
Guximi i tij nuk qëndronte vetëm në argumentet ligjore, por në qëndrimin e tij të palëkundur përballë një realiteti represiv. Ai insistonte në respektimin e procedurave, në aplikimin e standardeve ndërkombëtare dhe në mbrojtjen e dinjitetit njerëzor, edhe kur këto kërkesa binin ndesh me praktikën e përditshme të institucioneve të kohës.
Një dimension i veçantë i veprimtarisë së tij ishte dokumentimi i shkeljeve të të drejtave të njeriut. Në një kohë kur shumë krime mbeteshin në errësirë, puna e tij kontribuoi në ruajtjen e dëshmive dhe në ndërtimin e një baze të rëndësishme për drejtësinë e mëvonshme. Ai e kuptonte se drejtësia nuk fillon vetëm në sallën e gjyqit, por edhe në aktin e dokumentimit të së vërtetës.Vendimi i tij për të mos u larguar nga Kosova, pavarësisht rrezikut të vazhdueshëm, është ndoshta një nga dëshmitë më të forta të karakterit të tij burrëror. Në një kohë pasigurie ekstreme; ai zgjodhi të qëndrojë pranë qytetarëve, duke e konsideruar praninë e tij si një detyrim moral dhe profesional.
Më 25 mars 1999, në kulmin e dhunës shtetërore, Bajram Kelmendi u ekzekutua së bashku me bijtë e tij, Kastriotin dhe Kushtrimin. Kjo vrasje nuk ishte vetëm një tragjedi familjare, ishte një goditje e drejtpërdrejtë ndaj vetë idesë së drejtësisë dhe ndaj elitës që përfaqësonte rezistencën civile të Kosovës. Siç theksohet edhe në librin Mbrojtësi, ky akt synonte të heshte një zë që kishte fituar besimin e qytetarëve dhe respektin e gjerë profesional.
Por, zëra të tillë nuk heshten. Ata shndërrohen në kujtesë, në standard dhe në obligim moral për shoqërinë.
Në prag të përvjetorit të 27-të të kësaj ngjarjeje tragjike, emrat e Bajram Kelmendit, Kastriotit dhe Kushtrimit qëndrojnë si simbol i një sakrifice që tejkalon kohën. Ata janë pjesë e historisë së marsit të përgjakshëm të Kosovës, por edhe e historisë së qëndresës së saj.
Marsi vazhdon të vijë çdo vit, duke rikthyer kujtime të dhimbshme, por edhe duke na kujtuar se drejtësia nuk është e dhënë, ajo ndërtohet, mbrohet dhe shpesh paguhet shtrenjtë.
Sepse, në fund, historia e marsit në Kosovë nuk është vetëm histori e dhimbjes. Është histori e atyre që, si Bajram Kelmendi dhe bijtë e tij, zgjodhën të qëndrojnë në anën e drejtësisë, edhe atëherë kur kjo kishte koston më të lartë.
Marsi vazhdoi të mbetet një muaj i trazuar edhe pas luftës. Ngjarjet e marsit 2004 dëshmuan se plagët e luftës nuk ishin shëruar plotësisht, ndërsa zhvillimet e viteve të fundit në Veri të Kosovës, përfshirë edhe tensionet dhe sulmet që lidhen me Banjskën, rikujtojnë se paqja mbetet e brishtë dhe se cikli i sfidave nuk është mbyllur ende. Edhe kur nuk ndodhin pikërisht në këtë muaj, këto ngjarje mbartin të njëjtën peshë historike dhe simbolike që marsi përfaqëson për Kosovën.
Në këtë sfond të një “marsi të përgjakshëm”, një emër qëndron i skalitur thellë në ndërgjegjen tonë kolektive, e ai është Bajram Kelmendi.
