Ballina Lajme Bota/Rajoni Një intervistë me Donald Bloxham

Një intervistë me Donald Bloxham

11
SHPËRNDAJE

Ekspert i historisë së genocideve dhe i krimeve të luftës, Donald Bloxham, Docent në Universitetin e Edimburgh, ka botuar në korrik librin e tij History and Morality (Oxford University Press), në të cilin thekson se studiuesit kanë plotësisht të drejtën e shprehjes së gjykimeve të vlerës mbi ngjarjet e së kaluarës. «La Lettura» e ka intervistuar për t’i thelluar tezat e tij.

Profesor Bloxham, libri juaj fillon me disa pyetje lidhur me Luftën e Parë Botërore. Ju sugjeroni se kur historianët flasin për «shkaqe» dhe «origjina», pashmangshmërisht, flasin edhe për «përgjegjësi» e «faj». Ja, pse mendoni që thuajse të gjithë historianët, edhe nëse e mohojnë, japin gjykime të vlerës në rindërtimin e tyre të së kaluarës?

«Debati për Luftën e Parë Botërore është shembull i njërës prej mënyrave me të cilën historianët ndodhen të përfshirë në diskutime që, duan apo jo, implikojnë një vlerësim moral. Në shkencat humane, ndryshe nga sa ndodh në një shkencë natyrore si kimia, shpjegimet shkakësore shpesh përfshijnë zgjedhjet e njerëzve. Veprimi njerëzor bart një përgjegjësi të caktuar për pasojat e tij. Faji është emri që i japim përgjegjësive për një akt që shikohet negativisht. Përgjithsësisht, Lufta e Parë Botërore shikohet negativisht dhe, për pasojë, aktorët historikë e konsideruar si përgjegjësit më të mëdhenj e shpërthimit të saj konsiderohen të fajshëm. Në rindërtime të tjera, kritika apo elozhe mund të shprehen edhe vetëm me zgjedhjen e ndajfoljeve dhe mbiemrave. Zakonisht historianët përdorin fjalë si “brutal”, “bujar”, “mashtrues” apo “kurajoz”, që transmetojnë një gjykim të vlerës lexuesve në momentin nl të cilin bëhet fjalë për të shpjeguar motivin apo karakterin e një sjelljeje historike. Në prvojën njerëzore, shumë fjalë në të njëjtën kohë përshkruajnë dhe vlerësojnë».

Pra kush rindërton fakte nuk mund të jetë kurrë neutral?

«Historianët – dhe kjo është shumë e rëndësishme – krijojnë një përshtypje tl përgjithshme me punën e tyre. Mënyra me të cilën përshkruajnë ngjarjet, mbi çfarë aspekti të ngjarjeve apo situatave përqëndrohen, çfarë perspektivash historike përfshijnë, si i kontekstualizojnë: të gjithë këto elemente kombinohen për të prodhuar një përshtypje të përgjithshme, edhe pse historiani është i vendosur të jetë neutral. Historianët duhet ta pranojnë se japin sugjerime që influencojnë reagimet e mundshme ndaj punës së tyre, përfshi ato me karakter vlerësues. Duhet ta marrin përgjegjësinë e kësaj dhe të reflektojnë mbi cilat sugjerime dëshirojnë të japin, duke kujtuar edhe pse nuk është e mundur të mos e japin ndonjë».

Thuajse të gjithë historianët bien dakord me Marc Bloch lidhur me faktin se detyra e tyre është të kuptojnë, jo të gjykojnë. Ju tregoni sesa është e vështirë, sidomos për ngjarjet e mëdha e tragjike e shekullit të XX, të mbahet morali jashtë nga kuptimi i asaj që ka ndodhur.

«Është e vërtetë se nuk jam dakord me Bloch lidhur me këtë pikë, edhe pse e respektoj jashtëzakonisht si historian dhe si person. Megjithatë, nuk janë vetëm ngjarjet e frikshme e shekullit të XX që përfaqësojnë një problem për historianët e bindur se puna e tyre duhet të jetë neutrale. Këto ngjarje, në mënyrë shumë emfatike, thjesht dëshmojnë pamundësinë e neutralitetit mbi vlerat kur diskutohet për ngjarje që kanë të bëjnë me çështje të vuajtjes njerëzore dhe padrejtësinë, si kryerja e akteve apo përgatitja e aseteve sociale që shkaktojnë situata të tmerrshme dhe të padrejta».

Ama jo të gjithë gjykimet e vlerës janë të barabartë. Në diskutimin midis Christopher Browning dhe Daniel Goldhagen lidhur me përgjegjësinë e gjermanëve për holokaustin, më duket se jeni më afër me të parin. Është kështu?

«Debati midis Browning dhe Goldhagen parasëgjithash ka pasur të bëjë me motivet e përgjegjësve gjermanë të holokaustit. Browning ka nënvizuar faktorët situacionalë e menjëhershëm si presioni i anëtarëve të të njëjtit grup, ndërsa Goldhagen ka nënvizuar faktorë kulturorë më të thellë, të lidhur me të kaluarën e Gjermanisë. Mënyra me të cilën kuptojmë motivet e aktorëve influencon cilësinë e gjykimit që japim mbi ta, por askush nga historianët nuk e ka injoruar faktorin moral. Diferenca ka qenë më shumë tek toni: Browning shkruante në mënyrë më të përmbajtur, ndërsa Goldhagen kishte një ton më akuzues. Mendoj se puna e Browning është shembullore në kërkimin e të kuptuarit, duke zbuluar ndërkohë postin moral në lojë. Tregon sesa është i gabuar proverbi tout comprendre, c’est tout perdonner. Në kundërshtim nga sa është sugjeruar prej disa historianëve, tregon se përqëndrimi mbi autorët e geoncidit nuk nënkupton domosdoshmërisht të adoptosh perspektivën e tyre».

Ju theksoni se «kundërshtia midis kuptimit dhe gjykimit është false». Në ngjarjen e genocidit armen, të cilin ju e njihni shumë mirë, historianët e parë armenë shpesh i kanë përshkruar të gjithë turqit si të ushqyer nga urrejtja ndaj popullit të tyre: është një keqkuptim historik apo një gjykim moral për t’u shmangur?

«Nga një këndvështrim i përgjithshëm theksoj se kundërvënia midis kuptimin dhe gjykimit është false, pasi çdo gjykim i informuar duhet të jetë i bazuar mbi kuptimin. Natyrisht që është e mundur të kihet një gjykim i bazuar mbi asnjë kuptim, por kjo nuk do të thotë se një kuptim korrekt duhet të ndahet nga gjykimi. Në rastin specifik e genocidit armen, kemi prova të vlefshme për të theksuar se pohimi sipas të cilit të gjithë turqit i urrenin armenët është i gabuar. Çdo gjykim vlere mbi të kaluarën që i injoron këto të dhëna faktike është thelbësisht i mangët».

Shumë faqe të librit i kushtohen relativizmit, atij moral, atij filozofik e antropologjik dhe atij që ne historinët e quajmë «konteksti» për të mos rënë në mëkatin e anakronizmit. A mund ta na e sqaroni pikëpamjen tuaj?

«Mund të kuptohet se sjellja njerëzore vetëm duke e vendosur në një kontekst. Situatat ndryshojnë dhe historianët rivendikojnë kompetenca të veçanta në njohjen e konteksteve të ndryshme ekzistues në të kaluarën, me kriterët etikë respektivë. Kuptimi i mjediseve dhe i vlerave të ndryshme është çelësi për të shmangur anakronizmin. Do të ishte absurde të thuhej se njerëzit në të kaluarën do të duhej të kishin vlerat tona dhe t’i kritikonim pse nuk i kanë pasur. Ama kjo nuk do të thotë se mund t’i heqim reagimet tona, pozitive apo negative, ndaj praktikave të tyre. Këto reagime janë të ngritura mbi njohjen e komuniteteve njerëzore të ne bashkekohësve dhe të të gjitha njerëzve të së kaluarës dhe mbi njohjen e aftësisë së tyre për të provuar dhimbje, gëzim dhe ndjenjë drejtësie e padrejtësie, megjithëse shumë kritere për të përcaktuar atë që është e drejtë mund të ndryshojnë. Problemi kyç është sesi formojmë gjykimet në raport me praktika të tilla dhe është këtu që hyn në lojë vlerësimi im i relativizmit. Ka një relativizëm moral sipas të cilit është e gabuar të gjykohen praktikat e grupeve të tjera.

Ky është një pozicion që bie poshtë vetë; propozon një standard moral të përgjithshëm sipas të cilit është e gabuar të gjykohet ajo që ndodh në kufijtë e një grupi, por njëkohësisht mohon ekzistencën e standardeve të përgjithshme, duke theksuar se kriteret e vetme të së drejtës dhe sl gabuarës vijnë nga grupet e ndryshme me vlerat respektive. Varianti më i përhapur i relativizmit moral pohon se nuk ekziston mënyrë për ta përcaktuar objektivisht superioritetin e një sistemi moral ndaj të tjerëve. Cilatdo qofshin pikat e forta e këtij pozicioni në linjë parimore, në praktikë është e parëndësishme. Nuk është në vetvete një afirmim mbi atë që është e drejtë apo e gabuar. Nuk është argument kundër mundësisë së gjykimit të asaj që ndodh në vende të tjera: shërben vetëm për të mohuar që gjykime të tilla kanë baza bindëse për ata praktikat dhe vlerat e të të cilëve gjykohen, gjë që gjithsesi është e parëndësishme kur i referohet së kaluarës».

Po atëhere çfarë qëndrimi duhet të mbajë historiani përballë situatave të së kaluarës që kanë implikime të forta morale?

«Le ta shohim procesin e formimit të gjykimeve hap pas hapi. Le të themi se në kërkimin tim has një qasje që duket se i sjell lumturi apo vuajtje disa anëtarëve të një shoqërie të kaluar. Reagimi im i menjëhershëm është të mendoj sesa kjo duket e lavdërueshme apo e shpifur. Kushdo më thotë se nuk do të duhet ta kem këtë reagim të menjëhershëm kërkon të pamundurën. A nuk do të duhej ndoshta të kaloja nga reagimi i menjëhershëm në refleksione të mëtejshme që mund të mundësojnë një gjykim më të vëmendshëm? Në rast se nuk e bëj, do të jetë e pamundur të përmirësohet kuptimi im duke e kontekstualizuar praktikën e huaj. Nuk do të jem në gjendje as të kuptoj funksionin e saj social, as qëndrimet e palëve të ndryshme në lojë kundrejt saj, përfshi faktin nëse palët e ndryshme mendojnë se praktika është e legjitime apo jolegjitime. Ky kuptim i mëtejshëm mund të përmbysë, kualifikojë, forcojë apo mohojë reagimin tim të menjëhershëm, por, cilidoqoftë rezultati, do të ketë kaluar gjithsesi nëpërmjet një procesi vlerësimi. Pastaj është edhe problemi sesi ia transmetoj njohjen e këtyre sjelljeve dhe të konteksteve përkatëse lexuesve të mi: çfarë sugjerimesh japin të tilla sa të influencojnë mënyrën me të cilën lexuesit kuptojnë dhe reagojnë ndaj situatës».

Edhe pse libri është shkruar përpara ngjarjeve të javëve të fundit, ai prek në mënyrë mjaft aktuale problemin e heqjes apo shkatërrimit të statujave të figurave historike. A mund ta na e thoni pikëpamjen tuaj lidhur me këtë?

«Kam shkruar në fund të librit se statuja si ato të Robert Clive (general i përkujtuar për fitoret e tij në Indi, shënimi im.) në Londër dhe të Cecil Rhodes (kolonizator territoresh të mëdha në Afrikë, shënimi im.) në Oxford duhet të hiqen dhe të vendosen në një muzeum. Megjithatë, nuk duhet të jetë një muzeum për kohët ku jetuan Clive dhe Rhodes, por më shumë një i tillë kushtuar periudhës menjëherë përpara asaj në të cilën statujat janë transferuar. Konteksti në të cilin këto statuja janë bërë problem ka qenë një diskutim i gjerë opinionesh mbi të kaluarën i promovuar nga shoqëria civile më shumë sesa nga historianë të veçantë. Ndërsa shumë studiues pohojnë se nuk duhet të japium gjykim vlerash ndaj së kaluarës, gjykimet të tilla jepen vazhdimisht në shoqëri. E shohim çdo herë që njerëzit thonë se janë krenarë apo turpërohen për ndonjë episod në të kaluarën e vendit të tyre. Është budallallëk të shtiresh sikur këto qëndrime sociale nuk ekzistojnë: në rast se historianët do të hapeshin ndaj aspekteve vlerësues të punës së tyre, atëhere do të ishin të lirë të luanin një rol konstruktiv dhe kompetent në modelimin e qëndrimeve të krenarisë apo të turpërimit. Spostimi i statujave nuk është një çësthje që ka të bëjë me vullnetin e “fshirjes së historisë”, siç theksojnë disa, por një pjesë e vogël e një procesi shumë më të gjerë rikonsiderimi të raportit të Britanisë së Madhe me aspekte të së kaluarës së saj. E njëjta mund të vlejë për vende të tjera».

Libri mbyllet duke pohuar se «nuk mund të shkëputen të drejtat morale në studimin e historisë, nuk duhet të aspirohet që të bëhet». Çfarë do të thotë kjo?

«Për të sqaruar terrenin, le të dallojmë midis gjykimeve morale dhe implikimeve politike. Mund të shkruhet një vepër historie që shpreh gjykime morale, por nuk ka pasoja politike, pasi çështjet që diskuton nuk janë politikisht të rëndësishme në të tashmen. Në alternativë, një libër që sforcohet shumë për të shmangur gjykime morale, por shqyrton një problem politikisht të ndjeshëm në të tashmen, do të ketë gjithsesi pasoja në fushën politike. Këshilla ime është të mos kërkohen të shkëputen të drejtat morale është një mënyrë për të sintetizuar argumentimin e përgjithshëm sipas të cilit, aty ku dalin çështje etike të rëndësishme, nuk është e mundur të vërehen dhe përfaqësohen ngjarjet historike në mënyrë modo neutrale. Të shtiresh se mund të bësh ndryshe është mënyra ku gjykimet e ngutura dhe jo të pjekura bëjnë rrugë në librat e historisë».

Sa politikë ka në apelin për «të drejtat morale», nga momenti që historia shpesh përdoret apo deri edhe manipulohet për arësye politike?

«Në një nivel zë caktuar kjo pyetje i aplikohet çdo gjykimi moral, si mbi të kaluarën, ashtu edhe mbi të tashmen. Për sa i përket së tashmes, mund të themi se politika dhe moraliteti nuk janë sfera identike, por natyrisht mbivendosen. Filozofitë politike – të dalluara nga politika e përditshme me manipulimet mediatike dhe ndjekjen e saj tl nj interesi të ngushtë personal, lloji i politikës që gjithmonë mund ta përdorë politikën dhe të abuzojë me të – kanë në qendër vizione të asaj që përbën një shoqëri e mirë. Pasi ekzistojnë filozofi politike në konkurrencë njëra me tjetrën, në të tashmen janë të pashmangshme konflikte parimore morali.

Në çfarë mase parime të tilla influencojnë gjykimin historik është pjesë e çështjes më të gjerë e mënyrës me të cilën perceptimet bashkëkohore modelojnë leximin tonë të së kaluarës, por kjo është një temë tejet e gjerë dhe kontradiktore për t’u sqaruar këtu. Për t’u kthyer tek relatvizmi, nuk do të duhet të jetë vetëm çështje imponimi e një sistemi vlerash bashkëkohore periudhave të ndryshme në të kaluarën, pa mbajtur parasysh faktin sesi njerëzit e atëhershëm e konsideronin situatën e tyre. Provat e qëndrimeve të kaluara, mosmarrëveshjeve, ndjenjave të legjitmitetit dhe jolegjitimitetit duhet të ushqejnë të gjitha gjykimet e historianëve. Me një hapje të mjaftueshme ndaj mënyrave të ndryshme të jetesës në të kaluarën (apo në të tashmen), dëshmia nganjëherë mund edhe të na shtyjë që të ndryshojmë disa prej vlerave tona në të tashmen».

Përgatiti: Armin Tirana

-----