Ballina Arti INTERVISTA:Vetëm një “Milosheviç shqiptar” mund të rrezikoj bashkimin me Kosovën

INTERVISTA:Vetëm një “Milosheviç shqiptar” mund të rrezikoj bashkimin me Kosovën

76
SHPËRNDAJE
- Sponsor gjeneral -

 

Mysafiri im i sotëm i përket brezit të parë të gazetarëve të pluralizmit në Shqipëri, që nis pas vitit 1990. Në një gjendje ku shoqërisë po i transmentoheshin gjërat nga televizionet bardhezi, po dilej ngadalë tek gjërat me ngjyra.    

Prej fundit të vitit 1993, ai kishte filluar me punë pranë gazetës “Rilindja”, gazetë e Kosovës që botohej në Tiranë, dhe po e prekte Kosovën nga Tirana me komente dhe opinione politike. Preokupimet e tij me Kosovën nisin mu në kohën kur Shqipëria po dilte nga daltonizmi politik në kontekstin e poliperspektivave shqiptare.  

Atij dhe brezit të tij i kishte rënë në hise të jetë dëshmitar i ngjarjeve të pazakonta që po ndodhnin në Shqipëri e Kosovë. 

Në të dyja anët e kufirit, ajo gjeneratë po mbartte mbi krye anomalitë shoqërore, fundi i të cilave nuk dihej.   

Në këtë kohë, Mero Baze boton dy libra: “Shqipëria dhe lufta në Kosovë” dhe “Rambuje, mosmarrëveshjet për paqen”, në të cilat trajton preokupimet apo preokupimin e madh shqiptar të kohës, luftën e Kosovës për çlirim.   

Shqiptarët e mbërthyer zakonisht brenda tranzicioneve absurde janë gjendur në kontekste të ndryshme politike historike dhe madje kanë krijuar përjetime të pavarura nga njëra-tjetra dhe për pasojë pespektiva dhe histori të ndryshme të jetëve të tyre për të njëjtat ngjarje. 

Mero Bazen do ta pyesim për krejt këto paradokse që e parashikojnë realitetin shqiptar përgjatë rrugëtimit socio-politik e historik shqiptar. 

 

### 

Baton HaxhiuMero Baze mirësevjen në “Tiranë –Prishtinë” dhe në këtë intervistë realisht do të nisin nga simptomat që kanë shkaktuar paqartësitë mes shqipëtarëve të Kosovës dhe Shqipërisë. Po e nisim, edhe pse realisht do të trajtojmë historinë e shqiptarëve që jetuan ndaras ( përpara se të nisim me një shkrim tuajin që e keni pasur për Besa Shahinin), a ke pas dhimbje gjatë kohës sa je gazetar për gjërat që kanë ndodhur mes shqiptarëve. Ku kanë qenë defektet që realisht kanë qenë të pariparueshme dhe çfarë domethënë e panjohuara në këto marrëdhënie?  

Mero Baze: Mendoj se kur flasim për raportet mes shqiptarëve, duhet të kemi parasysh edhe historinë, edhe gjeografinë, këto janë dy elementë  që e kanë prodhuar këtë moskomunikim mes palëve, nëse do t’i quajmë palë në këtë rast.  

Historia ka qenë e tillë, që nuk kemi jetuar bashkë së paku 100 vitet e fundit dhe gjeografia ka bërë atë që ka ka bërë, që ka kufizuar praktikisht dy shoqëri shqiptare, jo vetëm me male dhe me lumenj, por edhe me kufij ideologjikë, me kufij politikë, me kufij shtetërorë. Dhe të gjitha produket e tjera vijnë nga fakti se nuk kemi jetuar bashkë.  

Baton Haxhiu: Dhe po ndalem tek shkrimi, të cilin realisht e ke bërë për Besa Shahinin: “Me Besën dështuam ne”. Ishte një përpjekje për herë të dytë e qeverisë shqiptare që vendos që të  ketë në pjesën qeverisëse të saj, njerëz nga Kosova. Me Besën dështuan ne dhe realisht…..në pamje të parë dukej tronditëse, por duke lexuar shkrimin kishte disa të vërteta të cilat…  

Mero Baze: Problemi i parë është që unë Besën s’e kam takuar asnjëherë. Por e kam marrë atë si tipologji për shkak të vështirësive që ka shoqëria shqiptare, Shqipëria, për të integruar dhe për të bërë pjesë të saj vlera dhe individë apo sistem vlerash, apo mendësi kulturore të Kosovës. Është një proces i vështirë difuzioni mes dy shoqërive. Është një proces që ti e kupton sa herë që ne tentojmë  për të funksionuar së bashku. Gjithmonë del një problem.  

Por kjo nuk është ndonjë dramë e madhe, nuk duhet marrë si fundi i botës. Përpjekjet për të funksionuar së bashku janë shumë më të mira sesa injorimi i problemeve dhe secili në punën e vet.  

Baton Haxhiu: Fjala racizëm më duket ndonjëherë pak e sforcuar, por edhe me fjalë bëhet presioni në njerëz për të krijuar ndërgjegje, por ku e ka bazën, ku i ka rrënjët ky racizën, kjo jokujdesje dhe nganjëherë shqiptarët e Kosovës e keqkuptojnë diferencimin shqiptarë dhe kosovarë, që nga tipologjia gjeografike është e mirë…. 

Mero Baze: Kjo është më shumë një përkëdheli. Kuptohet kjo. Unë e kam përdorur termin racizëm shqiptar, pra “antikosovarizmi si racizëm shqiptar” në Shqipëri, si mentalitet, i cili mendoj se ka dy arsye të forta.  

Arsyeja e parë është moskomunikimi mes dy shoqërive. Janë dy shoqëri që janë rritur ndaras nga njëra- tjetra, me një iluzion për njëra- tjetrën, por jo me një vështrim realist për njëra -tjetrën. Ne kemi pasur iluzionet tona për Kosovën. Kosova ka pasur superiluzionet e veta. Dhe komunikimi prodhon zhgënjimet e veta.  

E dyta është që duhet ta pranojmë edhe më me shumë guxim që jemi edhe shoqëri primitive, nuk jemi shoqëri të zhvilluara. Nuk jemi shoqëri mendjehapura. Jemi shoqëri që vështirë të pranojmë njeri në katund, vështirë të pranojmë njeri në qytet, vështirë të pranojmë njeri në kryeqytet, dhe pastaj vështirë të pranojmë njeri në shtet.  

Dhe kjo është një arsye shumë e fortë dhe duke qenë shoqëri të pazhvilluara dhe inferiore në ndonjë rast, atë agresivitetin dhe negativitetin e nxjerrim menjeherë tek një kategori që e konsiderojmë më e dobët, kur na shfaqet përpara. Në këtë rast komunikimi pas viteve ‘90 me Kosovën ishte një rast i tillë.     

Baton Haxhiu: Ju  e trajtoni këtë Mero, dhe e përmendni edhe racizmin deri tek vitet ’90 dhe realisht shqiptarët e Kosovës për një kohë të gjatë kanë qenë të nënështruar nga një racizëm jugosllav dhe kuptohet se aty mund të ishin fajësuar për arsye se kanë kërkuar një shkëputje. Por ju bëni pyetje pse duhet një shprehje raciste ndaj shqiptarëve të Kosovës për një Shqipëri që ata e kanë dashur dhe e kanë idealizuar?   

Mero Baze: E para nuk duhet ta përgjithësojmë. Nuk është se ky është një institucion në Shqipëri, por ka ekzistuar së paku në vitet ‘90 një lloj ndjenje bezdie ndaj të quajturës “frymë kosovare” në Shqipëri. Mendoj se shkaku kryesor ka qenë politika. Identifikimi politik i Kosovës në Shqipëri me një faktor politik, gjithmonë prodhon një lloj bezdie, mos të them frymë antikosovare, ashtu siç mund të krijojë edhe në Kosovë identifikimi i politikës me një faktor të veçantë në Shqipëri një lloj etnocentrizmi kosovar kundër Shqipërisë.  

Mendoj se në vitet ’90, identifikimi i Partisë Demokratike dhe Sali  Berishës me Kosovën, si lider i plotëpushtetshëm dhe si të thuash që e përfaqësonte në të gjithë aspektin e vet një lloj fryme nacionale institucionale shqiptare dhe identifikimi  i faktorëve politikë në Kosovë sidomos LDK, Rugovës dhe Bujar Bukoshit me Sali Berishën, krijuan në shoqërinë shqiptare një lloj bezdie nga fryma kosovare në Shqipëri, nga ideja që ne duhet të bëjmë gjithçka për ta, për shkak se shumë vet e shikonin këtë si pengesë për të bërë politikë 

Pra, praktikisht deri në vitin 1994-1995, ka ekzistuar ky problem, kur Rugova ka qenë i pakujdeshëm apo i pavëmendshëm ndaj asaj që shkaktonte identifikimi i tij me Sali Berishën në Shqipëri. Pas referendumit të dështuar të 94-ës, kur Rugova, Demaçi dhe figura të tjera të Kosovës u përdorën në mënyrë të pamëshirshme, dhe pa dinjitet për një çështje politike të brendshme të Shqipërisë, Rugova ishte i pari që kuptoi që kjo gjë nuk shkon, nuk funksionon më.  

Pikërisht pas kësaj në vitin 1995, për herë të parë Rugova ka bërë një vizitë tek partitë opozitare  në Shqipëri. Unë isha me të. Ka bërë edhe një takim formal me Tritan Shehun si kryetar i Partisë Demokratike, për të treguar që është i hapur me të gjitha partitë. Aty e kam vërejtur fiks këtë fenomen. Partitë e opozitës u ndjenë të çliruara që Kosova filloi t’i përfillte ato dhe ishte si me magji edhe rënia e kësaj frymë antikosvare 

Unë do të tregoj një detaj për humor. Duhet të shkonin tek Selia e Partisë Socialiste. Unë kisha një komunikim me Namik Doklen, që e kishin njoftuar nga zyra e Kosovës në Tiranë dhe ata e kishin marrë me shumë përgjegjësi. Nano ishte në burg atëherë. Dhe në mos gaboj në takim ka qenë Arta Dade, Namik DokleServet Pëllumbi, Ilir Meta, ndoshta. 

 Ishin katër-pesë veta shumë seriozë, shumë të përgatitur që po prisnin për herë të parë udhëheqësin e Kosovës në Parti dhe unë shkova rreth gjysmë ore më përpara, në atë kohë punoja ende tek “Rilindja” e Kosovës dhe pashë që tek selia e PS kishin hequr edhe makinat nga oborri i selisë.  

Ishte një djalë aty, një personazh i oborrit të Partisë Socialiste,  një Adi mos gaboj,  me aftësi  të veçanta (që të mos kalojë në bulizëm), që e mbanin aty në oborr më shumë si tifoz i Partisë Socialiste. AI ishte shumë i çuditur pse ishte boshatisur selia, pse atë nuk e linin më të rrinte tek dera dhe më pyeti mua:  

-“O zoti gazetar, di gjë ti se ç’po bëhet këtu, çfarë po ndodh?”  

I thashë unë: –Po, do të vij Ibrahim Rugova të takohet me këta.  

“Ibrahim Rugova?!”-tha. 

 –Po.   

“Ai me shall?!”. 

 –Po.  

“Ai që është me Sali Berishën?” 

 –Po.  

“Iku dhe kjo parti!” tha.  

Ishte shumë i dëshpëruar për shkak se ishte krijuar mentaliteti që aty nuk kishte punë dikush që ishte me Sali Berishën 

 Baton Haxhiu: Ka qenë i betonuar mentaliteti… 

 Mero Baze: E njëjta histori është p.sh. kur shkoj tek Partia Socialdemokrate. Ishte Zoti Gjinushi në takim, zoti Milo, dhe mbaj mend dhe Gaqo Apostoli, që ishte një figurë dytësore për Partinë Socialdemokrate.  

Gjinushi ishte shumë i qartë dhe shumë i informuar për Kosovën, kishte qenë dhe profesor kishte dhënë edhe disa herë mësime në Kosovë. Paskal Milua si njeri që është marrë gjithashtu me çështjen jugosllave dhe me diplomacinë, po ashtu ishte shumë i qartë. Biseda ishte me shumë korniza, me shumë etikë, të gjithë flisnin sikur ishte një takim diplomatik me shumë etikë ndaj njëri-tjetrit. Në fund foli dhe Gaqua. Do të fliste dhe ai. Dhe i tha: “Zoti Rugova s’më duket mirë situata në Kosovë. Ai djali që u vra dje në Gostivar, ai djali është problem shumë i madh”. Dhe të gjithë e kuptuan se Gaqua po fliste për Maqedoninë.   

Rugova e ruajti qetësinë, nuk u mërzit shumë dhe tha: “Po po, e mora vesh, por unë kur të iki këtej do të kaloj nga Shkupi, do ta takoj zotin Gligorov dhe do t’ia them”  

“-Ah po, po! Gostivari është në Maqedoni. Ke të drejtë!”, -tha Gaqua 

 

Baton Haxhiu: Pra Gaqo, që ishte në hierakinë e një partie, e mos ta njoh këtë detaj?! 

Mero Baze: Po po ishte Sekretar i Përgjithshëm, ky ishte problemi i moskomunikimit. Identifikim politik i Kosovës me Berishën ishte ajo që krijonte një lloj fryme antikosovare dhe ishte aq e fortë sa më dukej ndonjëherë, sikur të ndodh ndonjë hata, sikur të fillojë ndonjë eksod, të vijë ndonjë valë kosovarësh këtu, këtu fillon luftë civile. 

 Dhe dukej sikur kishin ndonjë inat për çdo gjë që lidhej me Kosovën vetëm për shkak të tij.  Dhe çfarë ndodhi në vitin 1999, kur ndodhi eksodi që të gjithë kishim frikë. Ishte e majta në pushtet e cila e ndjente si përgjegjësi atë që po ndodhte dhe ndërkohë e djathta ishte kalitur me frymen prokosovare 

Dhe ishte mrekullia që ndodhi. Kur ndodhi komunikimi kishte zero racizëm. Kishte vetëm mikëpritjeje. Mund të ketë pasur edhe incidente të veçuara, por s’kishte frymë racizmi. Kishte vetëm frymë mikpritjeje.  

Por kryesor ishte pikërisht fakti që askush nuk e përdorte më politikisht. Ishte një gjë që ndodhi, e majta thoshte “ne jemi në pushtet, ne do ta bëjmë këtë” dhe pjesa tjetër ishte në rregull. Kjo ishte një gjë shumë e rëndësishme. Dhe ka të bëjë pikërisht me komunikimin. Ishte fiks ai përdorimi i mesazhit që ka bërë Kadareja tek “Ra ky mort dhe u pamë”. Dhe ishte fiks ajo fatkeqësi, ishte ai bashkim i dhunshëm, komunikim i dhunshëm që shmangi çdo keqkuptim të mundshëm.  

Baton Haxhiu: Aty është krijuar ndjenja e parë e afërsisë, pavarësisht se njerëzit e Kosovës e kanë pasur pa kusht dashurinë ndaj Shqipërisë. Kjo i afroi por megjithatë ka ekzistuar në Shqipëri një farë distance nga njerëzit e parë që kanë ardhur nga vitet ‘90, sidomos nga diaspora. Gropa e Hajdinë Sejdisë ka mbetur si simbolikë e së keqes, dhe ka qenë një referencë e çdo tavoline, por duke qenë se keni punuar dhe në “Rilindje” po ndalem tek kjo pjesa. Ju keni punuar në “Rilindje” dhe keni jetuar në një ambjent shqiparësh, ku shqiptarët e Kosovës dhe të Shqipërisë kanë punuar së bashku. A keni menduar ndonjëherë duke parë atmosferën që bashkimi është larg, njohja është aq larg, dallimet janë po ato historike dhe gjeografike, a i ke vërejt se gjatë kohës që punoje, se ato dallime janë serioze? 

Mero Baze: Unë nuk e di nëse ka përvoja të tjera të ngjashme, por përvoja e ekipit të ngushtë të “Rilindjes” që erdhi në Tiranë, ka qenë përvoja më integruese që unë kam parë, dhe që unë kam ndeshur në raport me gazetarët shqiptarë.  

Baton Haxhiu: Po ata e kanë ndërtua Shqipërinë me shkronja, Mehmet KrajaMehmeti tjetër të gjithë ata…. 

Mero Baze: Të gjithë ata që ishin aty. Gjithë ekipi që punonte në Tiranë kanë qenë njerëz që jam ndier sikur i kam njohur prej 30 vjetësh, prej 20 vjetësh, pas një muaji, dy muaj komunikimi me ta. Komunikim që ka qenë pa asnjë pengesë edhe për çështje kulturore, profesionale, etj. Ajo që ishte interesante ishte se plotësimet e tyre për Kosovën, vizatimi që ata iu bënin njerëzve, pesonazheve në Kosovë, tek ekipi ynë i Tiranës u linte një lloj informacioni real dhe bazik për Kosovën. Ishte aq bazik, sa unë kur shkova në qershor të ’99- s në  Prishtinë, menjëherë sa u çlirua, në bazë të tregimeve të tyre të njihja rrugët pa qenë kurrë, pra unë fillova në bazë të tregimeve të tyre të njihja Prisshtinën pa qenë asnjëherë në Prishtinë. Kjo do të thotë se komunikimi me ta ka qenë shumë realist, shumë i natyrshëm.  

Këtu ka një histori tjetër lidhet përsëri me atë që thashë që lidhet me atë frymën e keqkuptimeve të Kosovës në Shqipëri. Po kërkonin një shtëpi për një nga drejtuesit e Rilindjes, një apartament tek rruga “Myslim Shyri” dhe ishte shumë e vështirë, sepse sapo u thoshe se duam një shtëpi për një kosovar, ta ngrinin menjëherë çmimin.  

“Aha, kosovar, kanë pare ata”, “Sa bënë? “300 marka.”, “400.”  

Dhe ky ishte një lloj problemi. Në fakt ata kishin rrogë pak më të lartë se ne, por ishin të varfër njësoj si ne. Gjatë përpjekjes për të gjetur, e gjetëm një. Na dha dikush se është njëri në katin e parë që ka tri dhoma. Dhe shkojnë ta takojmë atë dhe duke bërë pirueta, ai duke na thënë po kush e do shtëpinë. Ne po iu thoshin jo po e duam për një shok…është kosovar, s’është kosvar, por rri këtu.  

Ai tha: “-Ore më thoni, është apo nuk është kosovar?”. Ne u dorëzum pastaj dhe i treguam “Po kosovar është”. “Ok, e ka 100 marka më poshtë”. “Çfarë ndodhi se na çmendën gjithë të tjerët”, – i thamë.   

“Vëlla unë jam çam, kam 40 vjet që më shajne “çam”, “çam” dhe tani mirë që dolën kososovarët e po i shajnë këta tani. I ke hallall ato 100 marka.” Dhe u bënë miq. Kjo do të thotë se ky fenomen nuk ka ndodhur në 1955-n por ka ndodhur dhe më 1945 edhe me komunietin çam, që kur ka ardhur në Shqipëri. Ka qenë e njëjta frymë. Kështu që nuk është ndonjë dramë e madhe. Është thjesht një realitet që ne duhet ta pranojmë dhe ka ardhur për moskomunimin. Dhe fakti që ekipi i “Rilindjes” u integrua në Tiranë dhe disa prej tyre vazhdojnë të jetojnë ende në Tiranë, do të thotë që nuk ka asnjë problem.   

   Baton Haxhiu: Mirë, Mero, po vendosim çështjen, po e themi kështu në  projeksionin historik, pasi të sqarojmë se marrëdhënia me shqiptarët e Kosovës del se ka qenë në një farë mënyre  arsye për të qenë moderues ose njerëz të cilët kanë provuar gjithmonë për shkak të pozicionit gjeografik dhe historik, për shkak se kanë qenë të pushtuar kanë qenë moderues të marëdhënie mes shqiptarëve të Maqedonisë dhe të Shqipërisë dhe të Preshevës, Kosova ka qenë një lloj Amerike e shqiptarëve. Aty të gjithë kur kanë ardhur, nuk kanë pasur probleme. Është e habitshme sesa shqiptarët e Kosovës sesa mikëpritës kanë qenë, edhe për shkak se realisht shqiptarët kanë qenë në Jugosllavi, tash nuk di saktë se janë aq mikpritës, por megjithatë kur u bë shteti i pavarur ne mbetëm jashtë, gjatë kohës së Ahmet Zogut gati ishte çështje e harruar, ndonjëherë e përmend, pastaj gjatë kohës së Jugosllavisë së Titos realisht ne ishin brenda një federate… Si e sheh Mero këtë raport të shqiptarëve të Kosovës me Shqipërinë dhe çfarë është roli i tyre realisht në këtë histori? 

Mero Baze: Nëse e fillojmë qysh me shpalljen e Pavarësisë, ajo që është evidente është që kur Shqipëria po shpallte pavarësinë dhe kishte dy figura konkurrente për të qenë kryetar, pra etër themelues të shtetit tonë, që ishin nga e njëjta familje, nga familja Vlora. Ishte fjala për Ismail bej Vlorën dhe Syrja Bej Vlorën.    

Syrja bej Vlora kishte mbështetjen e bejlerëve të Shqipërisë, figurave më të rëndësishme të Shqipërisë, të cilat ishin të lidhura me VrionëtDelvinëtToptanëtKëlcyrëtLibohovët. Gjithë familjet e mëdha të Shqipërisë ishin me Syrja Bej Vlorën. 

 Ismail Bej Vlora kishte mbështetjen e deputetëve politikë të trevave shqiptarë në parlamentin turk, ky hynte Hasan Prishtina, udhëheqësit e kryengritjeve shqiptare, që në një farë mënyre i nxitën vetë, si Isa Boletini e të tjerë. Pra, më shumë me krerët e veriut dhe të Kosovës dhe me figurat luftëtare dhe politike të  Shqipërisë. Për shkak të marrëdhënieve të tij më konfidenciale dhe më pak konfliktuale me Greqinë dhe Italinë, dhe me austriakët që mbëshestnin Syrja bej Vlorën, u tërhoqën dhe u ra dakord që Ismail Bej Vlora të ishte ati themelues i pavarësisë dhe kjo i dha goxha rëndësi në fillimin e saj çështjes së territoreve të mbetura jashtë kufijve zyrtarë, edhe pse nuk ishte në fuqinë e shqiptarëve.  

Të mos bëheni mitomanë, pse u caktua kufiri aty ku është, se nuk është se kufi që e caktuan shqiptarët. Dhe me ato pak përpjekje deri në 1914-n, për sa kohë pati, derisa në fuqi erdhi Princ Vidi, ai filloi të mos ta konsideronte të mbyllur çështjen e kufijve veriorë të Shqipërisë. Në mentalitetin e Qeverisë së Vlorës, pavarësisht se Kosova nuk ishte e ndarë, ne ishim në një proces të konfigurimit të shtetit shqiptarë dhe cështja e Kosovës nuk quhej e përfunduar. S’ka pasur kufij me Kosovën, vetëm Konferenca e Londrës e vendosi dhe ishin ende të patestuara këta kufij, sepse filloi Lufta e Parë Botërore. Kufijtë e Shqipërisë i vendosi Konferenca e Parisit. Ajo njohu shtetin shqiptar, që e njohu brenda kufijve të Konferencës së Londërs, falë ndërhyrjes amerikane, dhe prandaj duhet ta trajtojmë me seriozitet mënyrën sesi është sjell shteti shqiptar me Kosovën pas Kongresit të Lushnjes. Dhe ne formuan shtetin tonë dhe ne formuan qeverinë tonë. Po ta shikosh, qeveria e parë e viti ‘21 ka një ndjeshmëri për Kosovën: ke fjalimin në Lidhjen e Kombeve të Mit’hat Frashërit, të delegacionit shqiptar për shpërnguljet e para që po bënin drejt Turqisë dhe drejt Shqipërisë autoritetet e mbretërisë serbokroate sllovene ndaj shqiptqrëve; djegien e fshatrave; shpopullimin e tyre, etj; fillimin e asaj që quhej refoma agarare për t’u marrë token, e të tjera histori…Dy depuetë shqiptarë në parlamnetin e Shqipërisë quhehsin deputetë të Kosovës. Një prej tyre ka qenë Avni Rustemi. 

 

Baton Haxhiu: Sidomos tek regjioni jashtë territorit të Kosovës që kanë qenë ndërkohë… 

Mero Baze: Po ndërkohë figura më e spikatur e Kosovës që kishte jetë politike në Shqipëri, Hasan Prishtina, i cili që në 1918-n kishte krijuar Komitetin Kombëtar të Kosovës në Shkodër, ishte në atë logjikën që kështu Shqipëria nuk e quante të humbur Kosovën, e quante ende çështje të papërfunduar dhe ai Komiteti Kombëtar për Mbrojtjen e Kosovës kishte funksion të qartë nxitjen e kryengritjes në Kosovë dhe përdorimin e shtetit shqiptar si një mekanizëm për ta rifituar Kosovën. Sipas gjithë dokumentave është ky komitet që ka furnizuar Azem Bejten dhe çetat e tjera në Kosovë që të bënin atë lëvizjen lokale të tyre të rezistencës dhe kjo gjë ka zgjatur derisa kryeministër i Shqipërisë u bë Ahmet Zogu në vitin 1923.  

 

Me ardhjen e Zogut në Dhjetor 1922 si kryeministër pati zhvillime të reja. Përballja e tij me Hasan Prishtinën ishte për shkak të Kosovës. Zogu donte ta përdorte Kosovën të miqësohej me Beogradin. Hasan Prishtina donte ta përdorte për të rrëzuar Zogun. 

Hasan Prishtina e ka nis konfliktin me Zogun prej vitit 1921 kur u bë 7 ditë kryeministër. Ishte një histori gjysëm anarkie. Në Tetor të 1921 entuziastër e Luftës Vlorës kryesisht Ali Këlcyra mobilizoi forca në parlament të rrëzonte qeverinë e Vrionit që ishte krahu konservator dhe të vendosej dikush nga  Partia Përparimtare. U vendos Pandeli Evangjeli një figurë anemike, simpatik nga formimi, por pa fuqi reale. Atë e rrëzoi Qazim Koculi dhe u bë kryeministër për një ditë. Nuk e njohu njeri. Pastaj e mori Hasan Prishtina për shtatë ditë. As arë nuk e njohu njeri. Këtu nisi konflikti i egër me Zogun. 

Kjo krijoi mes Hasan Prishtinës dhe Zogut një ndarje dhe kjo ndarje vetëm u thellua. Hasan Prishtina pastaj u shpall në kërkim. Jetoi ca kohë në Kukës, edhe në Lumë dhe u anmistua 

Problemi i Zogut ishte që kur u bë në kryeministër , gjëja e parë që bëri është se filloi të stabilizontee marrëdhëniet me Jugosllavinë me atë që quhej mbretëri. Më falni që po i referohem termit Jugosllavi për lehtësi komunikimi.  

Dhe atë që shumë vetë në Kosovë e në Shqipëri nuk e dinë është që Zogu në 1923 ka pasur forca të përbashkëta shqiptare jugosllave në kufirin tonë verior kundër lëvizjes kaçake në Kosovë. Forcat shqiptare dhe forcat jugosllave bashkë mbronin kufirin nga Azem Galica. Ka një dënim me vdekje nga qeveria shqiptare për Azem Galicën si njeri që po na prish marrëdhëniet, po na shkakton probleme me Jugosllavinë.   

 

Baton Haxhiu: S’e kam ditur. 

Mero Baze: Kështu që marrëdhëniet e Zogut me Jugosllavinë dhe besueshmëria e Zogut në Jugosllavi filloi të rritej në mënyrë të ndjeshme. Dhe kur ndodhi ajo që quhet revolucion i vitit 1924 dhe kur Zogu u largua në Jugosllavi, e kishte të gatshëm shtratin që ata ta ndihmonin për t’u rikthyer në pushtet, sepse ishte i vetmi njeri me të cilin ata kishin bashkëpunuar gjatë asaj periudhe, se këto figurat e tjera të rëndësishme të Shqipërisë nuk bashkëpunonin, nuk e konsideronin Jugosllavinë në atë kohë. Ali Këlcyrës apo Fan Nolit nuk i shkonte mendja në atë kohë. Ishte vetëm Hasan Prishtina që e dinte se ç’ndodhte atje dhe ky që ishte kundërshtar i tij.  

Është shumë interesante, po në këtë kontekst një fakt historik, kur Zogu e përdori Jugosllavinë për t’u kthyer në pushtet, jo në ato terma pezhorativë që kemi ne si tradhtar esktrem, por si njeri pragmatist që donte një shtet kufitar për ta ndihmuar, për të ardhur në Shqipëri si njeri që i kishte bërë shërbime politike Jugosllavisë.   

Ajo që është interesante është që Zogu sapo mori pushtetin përmes Jugosllavisë u lidh me italianët dhe i ktheu kurrizin Jugosllavisë menjeherë. Ishte fiks një figurë shqiptare “pa din dhe iman”.  

Dhe kur ka ndodhur ai që quhet pakti i Tiranës, në mos gaboj, se nuk jam historian, ka ndodhur më 27 Nëntor të 1926-s midis Musolinit dhe Zogut, kur Musolini ende nuk ishte një figurë fashiste e rëndësishme, ishte  thjesht kryeministër i Italisë pati një reagim dramatik në Beograd. Pakti i Tiranës nënkuptonte që Italia të ishte garant i Shqipërisë, gjithë sigurimin fizik dhe adminstrativ të kufijve shqiptarë e ruan Italia. Ra Jugosllavia si garant i Shqipërisë.  

Kjo ka qenë një dështim aq i madh për Jugosllavinë, aq keq e ka përjetuar Jugosllavia këtë gjë që Tirana lidhi marrëveshje me Italinë, sa ka dhënë dorëheqje Ministri i Jashtëm iu Jugosllavisë, Nincic. Unë e kam lexuar në një intervistë që ka dhënë për gazetë “Le Matin” të Parisit, të 1927-s.  

“Si ndodhi kjo dorëheqje”, -i thotë gazetari.  

“Tek ajo karrige që je ulur ti, kam pasur Ahmet Zogun në vitin 1924, para se të nisej në Tiranë. I thashë, ja ku i ke ushtarët, ja ku i ke njerëzit tanë, ktheu dhe merr pushtetin në Tiranë. Ai me një devocion të paparë më tha: “Çfarë dëshironi nga mua, çfarë doni që të  bëjë për ju”. I thashë: “-Asgjë. Ruaj sovranitetin e vendit tënd.” Atëherë ishim në gjendje ti merrnim cdo koncesion që donim. Tani ai është me italianët.  Këtë intervistë të shtatorit të 1927-s e ke tek  gazeta franceze.  

 

Baton Haxhiu: Meqenëse u krijuan këto marrëdhënie me Jugosllavinë, Jugosllavia ktheu në pushtet Ahmet Zogun, nga të gjitha gjërat që kam lexuar nuk del se Ahmet Zogu e ka përmendur ndonjëherë Kosovën dhe si pjesë që mund të jetë pjesë e Shqipërisë.  

Mero BazeAhmet Zogu është krijuesi i parë, modeli politik që Kosova në Shqipëri përdoret vetëm për pushtet. Ai është i pari që e ka kthyer këtë në instrument. Në fakt edhe Hasan Prishtina e ka përdorur këtë. Të dy këta e kishin Kosovën një mënyrë për t’u bërë sundimtarë në Shqipëri. Për hir të së vërtetës, me shumë të drejtë i takonte  Hasan Prishtinës ta përdorte këtë si kartë dhe ai e përdorte, ndërsa Zogu e përdori si gjë të kundërt, si kundërshtim ndaj asaj që ishte. Kështu që Kosova ka qenë plaçkë tregu, ka qenë marketing politik. Të parën herë që është përdorur, është periudha e Zogut në konfliktin e tij me Hasan Prishtinën, për ta kthyer Kosovën si marketing politik për pushtetin në Shqipëri. Dhe gjithë ato vuajtjet dhe emigracioni i pas ‘24-ës i Hasan Prishtinës që nuk shkeli dot më në Shqipëri, derisa e vranë në Selanik, ishte historia sesi ai e sulmonte Zogun që po shet Kosovën, sesi Zogu e sulmonte atë që ai po na prish punë me Kosovën në Shqipëri. Ky ka qenë i vetmi diskurs politik i tyre deri në vitin 1933 kur Hasan Prishtina është ekzekutuar nga një njeri i futur nga oborri i Zogut brenda familjes së tij. Kosova pas ‘23-shit u kthye në marketing politik për pushtetin në Shipëri. Është e njëjta histori, vazhdon edhe sot, ku me heshtje dhe ku me debate, Kosova vazhdon të jetë çështje, kartë politike e pushtetit… 

 

Baton Haxhiu: Dhe të gjitha gjërat nuk janë pëfunduar këtu….   

Mero Baze: Më fal, të qëndrojë pak këtu se unë kam më shumë respekt për kundështarët e Zogut nga ana emocionale, por nuk mund të rri pa e thënë këtë. Gjithë emigracioni i prodhuar pas ‘24-ës, që iku në fillim në Bari, pastaj në Vjenë dhe një pjesë në Paris e vendet të tjera, për faktin se u nda Ali Këlcyra me Fan Nolin, një pjesë që ishin të lidhur me Fan Nolin ishin prorusë dhe një pjesë properëndimorë si Ali Këlcyra që ishte më shumë properëndimorë. Grupi properëndimor është rilidhur me Jugosllavinë për të luftuar Zogun, duke menduar thjeshtë: Kë tradhëtoi Zogu?  

– Jugosllavinë.  

Me kë u bë?  

-Me Italinë.  

Atëherë ne s’po bëhemi me Italinë. Dhe ndërkohë jetonin në Itali dhe në Francë.  

Baton Haxhiu: Si është e mundur që ky grup properëndimor lidhet me Jugosllavinë?! 

Mero Baze: Tani unë nuk mund të futem dot në trurin e tyre se ç’koncept kishin për Jugosllavinë, por me siguri rëndësia ka qenë e madhe dhe e konsiderueshme për Shqipërinë, kur e shikoje nga Perëndimi, se kur e shikoje nga Shqipëria, e sidomos kur e shikoje nga Shqipëria e jugut, nuk është shumë e rëndësishsme. Duke e parë nga perëndimi, fjala vjen në qoftë se Ali Këlcyra ka takuar Ministrin e Jashtëm francez dhe unë e kam parë në dokumenta që e ka takuar disa herë, natyrisht kur e ka parë me çfarë respekti ka folur për Jugosllavinë apo Greqinë, ka ndërruar mendim. Kur je në një katund të vogël mendon se ti je qendra e botës dhe nuk ka rëndësi katundi e tjetër. Kur shkon jashtë botës ti shikon rëndësinë e katundit tënd dhe të katundeve të tjera se kush është.  

Në këtë aspekt edhe politikanët shqiptarë kur dolën në Perëndim për shkak të azilit politik të Ahmet Zogut, kanë rideminesionuar qëndrimet e tyre ndaj Jugosllavisë dhe Greqisë. I gjithë emigracioni i Zogut është përpjekur të përdorë  Greqinë dhe Jugosllavinë edhe për të rrëzuar pushtetin në Shqipëri. Dhe atentatet biles. 

 

Baton Haxhiu: Mirë, pse një pjesë e këtyre kundërshtarëve të Zogut e përdorin Rusinë, Fan Noli është befasues për secilin, që e kanë madhëruar Fan Nolin për intelektualizmin e tij, etj, por në konteksin e kohës mund të shihet ndryshe, ka qenë adhurues i madh i Rusisë. 

Mero Baze: Mendoj se ishte adhurues i komunizmit.  

Baton Haxhiu: Edhe unë nuk e kam fjalën për kombin, për komunizmin si adhurues i së majtës.  

Mero Baze: Ai ishte një grup majtist që e kanë adhuruar komunzimin se atëherë ishte në modë. Sejfulla Malëshova përfundoi rektor i një shkolle të Partisë në Leningrad dhe kuadro që ikën atje dhe u bënë kuadro udhëheqës të Komiternit, të komunizmit ndërkohe, dhe është e kuptueshme. Noli e ka pasur si vokacion, por nuk është se ishte komunist. Noli ishte një figurë aq e madhe poleidrike dhe aq figurë kombëtare sa dhe inatçi i madh në të njëjtën kohë sa ai ai mendonte se mënyra e vetme sesi mud të formohej një ideologji kundër Zogut ishte majtizmi. Ai vërtet u ndikua prej komunizmit rus, por ai iku në Amerikë dhe nuk është se e përfilli atë. Pra nuk kemi sllavofili tek Noli. Po të lexosh publicistikën e Nolit që është brutale; më e pamëshirshmja që kam lexuar në historinë time, edhe kur u turret bashkëpunëtorëve të grupit të Ali Kërcyrës e Stavri Vinjahut e këtyre të  tjerëve që nuk e pranuan komunizmin dhe ikën në Perëndim, ai i akuzon si të lidhur me Jugollavinë, duke i stigmatizuar. Pra po i identifikonte me një armik tjetër të Shqipërisë “dorën e zezë” të ish -Jugosllavisë. 

Baton Haxhiu: Dy figura të cilat u vranë nga qeveria e Zogut, Bajram Curri dhe Hasan Prishtina, në një farë mënyre e krijuan  një farë hendeku të madh, pavarësisht më shumë është përfolur sesa është njohur. Kanë qarkulluar lajme, sepse shoqëria kosovare është një shoqëri analfabete, jo shumë e informuar. Madhërimi i të keqes që e indentifikoi Zogun në Kosovë nuk është shëruar dhe gjatë kohës së komunizmit. Zogu është marrë si njeriu më i ndyrë karshi kosovarëve. 

Mero BazeDemonizimi i Zogut edhe gjatë kohës së komunizmit  është një histori tjetër 

Baton Haxhiu: Edhe pse, me dorën në zemër, Zogu është themelues i shtetit brenda Shqipërisë, me këta kufij që kemi …, historinë e Zogut e shoh ndryshe, megjithatë…. 

Mero Baze: Vrasja e figurave të cilat koicidonin që ishin dhe figura nacionaliste të Kosovës, Zogu e ka bërë totalisht për interes politik të brendshëm, nuk e ka bërë si gjest kundër Kosovës. Ai ka vrarë njësoj Luigj Gurakuqin, ka vrarë Bajram Currin, ka vrarë Hasan Prishtinën.  

Pra, ai ka pasur një listë të atyre që do të ekzekutonte. Njësoj, i ka bërë tri antetate Ali Këlcyrës, nuk e ka vrarë dot, e ka dënuar edhe me vdekje, ka shpëtuar. Ai ka pasur një listë të njerëzve që duhej t’i ekzekutonte, kë ka mundur e ka ekzekutuar, kë s’ka mundur nuk e ka ekzekutuar, por nuk ka qenë vokacion anti kosovar ekzekutimi i tyre. Ky ka qenë mentaliteti i viteve ’30: të ekzekutonte kë ka mundur për të bërë politikë. Kështu në këtë aspekt përdorimi që i është bërë si antikosovarizmëEdhe ata kanë dashur ta vrasin Zogun në Vjenë dhe në parlament. 

 Është mënyra e luftës së tyre, mënyra se sii e  kanë bërë, nuk është se ajo është luftë kundër Kosovës. Eshtë luftë klasike për pushtet.  

Baton Haxhiu: Përveçse sot, kjo luftë bëhet përmes diskursit edhe lincimit, ndërsa atëhere bëhej me armë, apo jo? 

Mero Baze: Edhe përpjekja e Komitetit Kombëtar të Kosovës për të financuar Azem Galicën, demek në diskursin që ai do të bashkojë Shqipërinë me Kosovë nuk është aq bardh e zi. Azem Galica ka pasur edhe një dimension të vetin të dëshirës për vetëqeverisje të Kosovës, Madje ka edhe një lloj marrëveshjeje të tij me Serbinë që i ka lejuar një lloj autonomie qesharake me tri fshatra të Drenicës dhe pastaj e kanë vrarë. Në këtë kuptim, edhe ai ka qenë i gatshëm të ishte një lloj lideri i qeverisë së Kosovës. Kështu që nuk duhet t’i glorifikojmë deri në ekstrem. 

 

Baton Haxhiu: Desha të prek një dimension që ka të bëjë me fashizmin ose pushtimin e Shqipërisë. Nëse Shqipëria e ka konsideruar hyrjen e fashizmit si okupim, tash duhet ta pranojmë, Kosova e ka përjetuar si një lloj çlirimi, si një lloj prekje të lirisë edhe për shkak të vrazhdësisë që ka pasur shteti serbo-kroato-slloven ndaj popullatës së Kosovës, që quhej atëherë Jugosllavia bashkë me shqiptarët e Kosovës, pra vjen një dimension i lirisë. Si mund të përcaktohet një dimension që ka të bëjë me fashizmin ose pushtimin e Shqipërisë, kur Shqipëria e ka konsideruar fashizmin pushtues e Kosova e ka konsideruar si një lloj çlirimi, si një lloj përpjekje të pavarësisë, që këtu preket për herë të parë shteti i bashkuar ose shqiptarët e bashkuar brenda një okupimi fashist. Ky paradoks si shpjegohet? 

Mero Baze: Ky është një nga ato eksperimentet e pashpjegueshme sesi një pushtet që kufizon liritë e qytetarëve, i ka dhënë liri një territori dhe një shoqërie të shtyput. Kjo do të thotë që liria që kanë pasur ata shqiptarët nën Jugosllavi, ka qenë shumë më vrazhdë nga ajo që erdhi nga fashizmi italian. Por këtu kemi një ridimension komplet të historisë sonë. Nuk kam asnjë ndjenjë profashiste, që të jemi në rregull me këtë çështje, por fashizmi erdhi nga perëndimi dhe është hera e parë që shqiptarët i zgjuan antenat drejt perëndimit, Nuk e ka bërë vetëm Kosova këtë, e ka bërë edhe elita shqiptare.  

Baton Haxhiu: Ti mendon se liderët dhe elita shqiptare nuk e kanë ditur çfarë është fashizmi? 

Mero Baze: Po për herë të parë fashizmi gjeti dy pjesë të shoqërisë shqiptare; njërën nën një mbret autokrat dhe tjetrën pas asnjë liri njerëzore.Shqipraët nën jugosllavi kanë qenë aq pa të drejta sa pushtimi fashit ju duk clirim 

 Shoqëria shqiptare e pranoi me vështirësi fashizmin, sepse i kishte disa liri të vetat ekonomike, kishte disa personalitete. Deri në ’43-shin Balli Kombëtar dhe partizanët ishin të dyja palët kundër italianëve dhe nuk kanë pasur problem. Gjithë ngatërresa bëhet kur vijnë gjermanët dhe një pjesë bëhen me gjermanët dhe një pjesë vazhduan luftën me aleatët.  

Kurse në Kosovë ëhstë ndryshe situata. U hapën 400 shkolla zyrtarisht dhe kjo ishte më shumë se zyrtarisht. Kosova ishte dorëzim pa kushte ndaj fashizmit se ishte shumë më e mirë nga ajo që kishin. Ishte hera e parë që u hapën shkolla shqipe dhe ishin këta që i hapën, ku shkuan 1000 arsimtarë nga Shqipëria që ndihmuan në Kosovë.   

Baton Haxhiu: Tash jetojnë edhe sot në Kosovë. 

Mero Baze: U krijua materia e parë e bibliotekave në Kosovë. U mësua shqip. Pra fashizmi ka mbjellë në Kosovë farën e kombit shqiptar. Se çka bërë fashizmi në krahun tjetër është tjetër punë, por nga pikëpamja kombëtare fashizmi ishte nacionalizmi i parë i sendërtuar në Kosovë. Përmes nacionalizmit fashizmi do të zgjeronte territorin me dekretin e 7 gushtit 1941. Pra kufijtë e Shqipërisë shkuan më tej, përveç Mitrovicës që u pushtua nga Gjermania. Shqipëria do të zgjerohej, por do të zgjerohej si territor italian.  

Ne nuk diskutojmë kurrë që kemi qenë shtetas të një mbretërie italiane për katër vjet, deri në shtator të 43 –shit. Natyrisht ka qenë pushtim, por ne ishin shtetas italianë. Ka pasur kolonë italianë në Shqipëri, njësoj siç vinin kolonët serbë në Kosovë. Ka pasur mjekë, inxhinierë, vepra. Është një histori që ne kemi turp dhe nuk e themi, po nuk e thamë ne, nuk e shpjegojmë dot atë që ka ndodhur. Italia faktiktikisht ka mbjellë farën kombëtare në Kosovë. Kosova është sot ajo që është, vetëm nga ato që ka bërë Italia.  

Baton Haxhiu: Ndryshe do të ishte serbizuar, po të kishte atë ritëm që kishte nisur.  

Mero Baze: Ndryshe nuk do ishte asgjë. Nuk shuhen më ato 400 shkolla, mësuesit shqiptarëbahskjetesa pushteti. Në Kosovë shkuan nga Shqipëria njerëz që provuan pushtetin.  Ishte një gjë që ka funksionuar si hapësirë e përbashkëtë dhe ti nuk mund ta zhbësh këtë gjë. Ishte si një lloj shkrepëseje e ndezur në mes të detit që të tregon ku është rruga. Kjo ngjalli edhe një lloj adhurimi për fashizmin. Ka njerëz nga jugu i Shqipërisë që kanë drejtuar Kosovën. Prefekti i Mitrovicës, Ago Agai, është nga Vlora, në Gjilan ka qenë një nga jugu i Shqipërisë, nga katundi im, Paskal Kume. Nuk mund të flasim për fashizmin si ideologji dhe të harrojmë se çfarë ka bërë ai për Kosovën.   

Këtu kemi për herë të parë shfaqje që nuk është e para si kjo e Besa Shahinit, kane qenë Xhafer Dema e të tjera që kanë prodhuar probleme të rënda të komunikimit. Masakra e 4 Shkurtit në Tiranë, e cila nuk është ashtu siç e paraqesin komunistët me 84 të vrarë, por është një incident mes komunistëve dhe administratës, por e bërë nga një lider kosovar ngjalli një urrejtje të tmerrshme, dhe kjo ndodhi prej arrogancës së një lideri ushtarak të Kosovës.  

Bujar Hoxha, i cili është nga një nga familjet në të nderuara të Kosovës, djali i Hoxhë Kadrisë, që ishte një ndërthurje e dy familjeve të famshme të Jugut dhe të Kosovës, kur unë e kam pyetur : -Kaq e rëndë është ajo që ka bërë Xhafer Deva 

Ai më ka thënë: -Mos më pyet, ai maskara na nxiu faqen para shqiptarëve. S’kemi sy e faqe të themi që jemi kosovarë. Dhe ai e ndjente atë gjë që ishte ngjallur prej një lideri ushtarak të Kosovës.   

Baton Haxhiu:  Masakra e Tivarit është edhe më e rëndë fare… 

Mero Baze: Gjithmonë Shqipëria ka pasur ca bashkëpunëtorë të Kosovës pranë udhëheqjes së Shqipërisë. Gjatë kohës së Zogut, gjatë regjimit komunist, tani vetëm ti ke mbetur…(Qesh)  

Baton Haxhiu: (Qesh) Nuk i jap përgjigje kësaj, por megjithatë duhet të pyes për një element shumë të rëndësishëm për dy formacionet politike të Ballit Kombëtar dhe komunistëve për të rrumbullaksuar çështjen shqiptare dhe për të rrumbullakësuar edhe territorin pse mendon që … 

 Mero Baze: Është ajo që thashë më sipër që deri tek Marrëveshja e Mukjes kishte një rezistencë më fluide me italianët që në mënyrat e tyre kishin autoritete, si Mehmet Shehu kishte autoritet në Mallakastër, Myslim Peza kishet autoritet në Pezë, pra kishte lidera lokalë që në ‘43-shin si Abaz Kupi që përfaqësonte legalitetin, dhe deri në ’43- shin të gjithë kishin hedhur nga një pushkë dhe kishin të drejtë të thoshin se ne kemi luftuar me Italinë. Italia iku nga Shqipëria kur kapitulloi, nuk është se ne e zbuam Italinë, iku vetë, njësoj si gjemamët. Kështu ndryshe nga vendet që janë çliruar dhe zbuan pushtuesit ne nuk u zbuam edhe gjermanët e na rikthyen sovranitetin, e cila funksionoi një vit e gjysëm derisa u çliruar Shqipëria dhe erdhi komunizmi është një pjesë e shtetit italian, gjermani në shtator të ’43-shit na riktheu sovranitetin formal.   

Baton Haxhiu: Pse u prish marrëveshja e Mukjes? 

Mero Baze: Se në Mukje komunistët shkuan paksa indiferent sa për të lar borxhin meqë u ftuan. Ai dokumenti Mukjes që e përfshin Kosovën si problem, ishte serioz, por kur dokumenti shkon pranë Partisë Komuniste që kishte në përbërjen e saj serbët Dushan Mugosha dhe Miladin Popoviçi, e panë që kjo ishte një gjë e rendësishme dhe iu thanë griseni. Është shumë e thjeshtë. E joshën palën tonë duke ju thënë  se juve u duhet pushteti nuk ju duhet Kosova.  

Shiko të jemi serizë dhe mos ti glorifikojmë  këto, se po të mos grisej Marrëveshja e Mukjes, Kosova do merrej. Jo, nuk do merrej por gjesti ka rëndësi se tregon mentalitetin. Kjo vlen vetëm përë të vizatuar përdorimin e pushtetit politik. Për kaq vlen marrëveshja e Mukjes,  përcaktimi politik për Kosovën kishte rëndësi.  

 

Baton HaxhiuMero gjatë periudhës së komunizmit kishte një vrazhdësi të pushtetit për shkak të një periudhe të shkurtër, kur hyjnë komunistët, dëshirës së tyre për t’u identifikuar me Enver Hoxhën e tyre dhe nuk kanë parë vrazhdësinë e shtetit brenda, pse kanë ekzistuar dy Envera realisht? 

Mero Baze: Është histori e gjatë dhe duhet marrë historia që nga Konferenca e Bujanit për t’i dhënë identitet shqiptar Kosovës’. Pjesmarrësit e Konferencës mendonin se do të ishte më mirë do të ishte të mos identifikoheshin me nacioanalizmin se pushtetin do ta merrnin jugosllvët dhe  do të bëheshin masakra,ndaj duhet të  identifikoheshin me komunizmin. 

Por gjithcka e Bujanit u zhbë në Kuvendin e Prizrenit.  

Praktikisht u çbë gjithçka dhe ajo që është e rëndë për Shqipërinë, është se që nga viti 1945 Shqipëria nuk e hap gojën për Kosovën dhe pasi u bë pjesë e Serbisë u përdor për masakrën. Dhe historia e Masakrës së Tivarit nuk është e rëndë sepse ka  dorë Shqipëria, siç pretedonin. Shqipëria ka qenë një vend primitiv dhe i pafuqishëm, aq pa fuqi e pa mbështetje, sa nuk mund të ndodhte. Unë njëherë e kam pyetur Ramiz Alinë nga afër, i cili ka një lloj përgjegjësie, se ishte komandant brigade, dhe ai më tha se nuk kishim informacion se do  të kishte vrasje.  

Ato që kanë ndodhur rrugës nga Kosova në Tivar përmes Shqipërisë janë incidente sporadike. Ka ndodhur që dikush ka vdekur rrugës nga uria. Por pushaktimi në Tivar ka qenë programuar nga ushtria jugosllave dhe është ekzekutuar. Ajo që bënë pështypje është se qeveria e Tiranës s’e hapi gojën, se ne ishim gati një provincë politike e tyre dhe gjithë vëmendja e Partisë Komuniste të Tiranës ishte se mos prishej me Titon. Nuk ka pasur asnjë shtyllë kurrizore, një vertebër, nuk gjen dot në Tiranë asnjë raport zyrtar apo një notë proteste çfarë u ka ndodhur, nuk ka pasur një kërkesë që na bëjë një raport çfarë ndodhi me këtë ngjarje.  

 

Baton Haxhiu:Por dh ekomunistët shqiptarë të Kosovës u kanë kthyer topin Shaban Polluzhës me shokë.. 

Mero BazeËshtë brenda logjikës së marrjes së pushtetit nga komunistët. Komunistët të vrasin për pushtet, komunistët e marrin pushtetin me gjak, nuk e marrin me vota. Shteti shqiptar është është treguar pa asnjë shtyllë vertebrore. Nuk ka kërkuar llogari. Unë nuk them të protestone, nuk ka kërkuar llogari se çka ndodhur, një raport se çka ndodhur në Tivar vë dhe kjo tregon nivelin e vasalitetit të shtetit komunist. E zëmë deri në ’48-n ne ishim të lidhur me Titon, por gjithë hapat e mëparshëm tregojnë se nuk kemi bërë asgjë. Ne nuk jemi ndjerë për protestën e 68-s. Ka plot shtete diktatorial enë botë edhe komuniste, por ato kanë qëndrime shtetërore. Ne në këtë rast nuk kemi pasur. Kemi pasur vetëm më 1981. Por aty ishte betejë e komunstëve të Tiranës me titistët në Kosovë. Ishin ato artikujt e famshëm të Zërit të Popullit. 

Baton Haxhiu: Kush i ka shkruar ato.Dyshoj se udhëzimet kanë ardhur prej Kosovës dhe janë përpunuar në gjuhën letrare. Rexhep Qosja i ka shkruar. 

Mero Baze: Po nëse duket nga niveli i patetizmit, janë redaktuar. 

Baton Haxhiu: Të na falë Rexhep Qosja, por nga momenti që i kam lexuar më vonë, është gjuha e Rexhep Qosjes. Ai i ka ka shkruar.  

Mero Baze: Po por nuk ka asnjë protestë në OKB, është vetëm një fjalim i Enver Hoxhës, që është për bythën e Enver Hoxhës dhe njerëz që e përmendin Kosovën në aspektin heroik, kjo tregon që tradita e shtetit shqiptar Kosovën e përdor kur i duhet për të mbrojtur interesat e veta. Asnjëhere shteti shqipatar i kohës së Enverit nuk ka një dokument se ka bërë diçka për Kosovën. 

Baton Haxhiu: E ke pyetur Bujar Hoxhën përë këtë? 

Bujar Hoxha ishte një nga katër pesonat që ndikonte pranë udhëheqjes së lartë për Kosovën, Profesor Bujari erdhi tek redaksia e gazetës “Tema” më 1999, dhe tha unë po iki me Xhafer Vokshin në Kosovë.  

“Po takoj këta djemtë të rinj të UÇK-së, Fadil Hoxhen e kam aty, Bakkalin… dua të lë kujtime të shkruara”-tha.  

-Ti në daç m’í sill, në daç jo, por unë nuk t’i botojë, po nuk më tregove se çfarë ke bërë ti për Kosovën gjatë komunizmit. 

Me nje te qeshur ironike tha: -Dëgjo. Unë nga Kosova kam ikur për herë të fundit më 1944. Kur ika nga Prizreni lashë gjermanlt aty. Tani që shkova gjeta prap gjermanët. Nuk e di çka ndodhur këto 50 vjetë  

(qeshin) 

Baton Haxhiu: Mero po kthehem tek një periudhë që mund ta themi rinjohje. Ardhja e Sali Berishës në pushtet, i cili nis me takimet me partitë politike, sidomos me Rugovën, çka paraqet për ty kjo? 

Mero Baze: Shiko të jemi serioz, sesi Kosova u pa prej komunizmit në Shqipëri dhe si ëhstë pritur nga forcat demokratike. Është shumë interesante sesi Kosova është përmendur në fjalimin e parë të studentëve ditën q ëjanë takuar me  Ramiz Alinë. Në kohën që ne po prisnin delegacionin, ne e dëgjuam të përmendej Kosova nga Ramiz Alia. I pari që u shfaq para studentëve ishte Gramoz Pashko, që nxori një flamur pa yll. “Ky është flamuri që bashkon Shqipërinë me Kosovën!”, -tha ai. 

Pse ndodhte kjo. Kjo ndodhte se Kosova kishte shpallur në thonjëza pluralizmin para nesh. Dhe Kosova ishte shumë përpara nesh nga pikëpamja e zhvillimit dhe Lidhja Komuniste e Kosovës ishte një gërmadhë që u shkatërrua për pak ditë. Lidhja Komuniste e Kosovës përfaqësonte gjithë shqiptarët e  Kosovës dhe kjo ishtë një tmerr për Tiranën. Nga fundi i 90-s pak para se të binte komunizmi ka pasur një vizitë që Bujar Bukoshi po vinte në Tiranë dhe vizita zyrtare nga Kosova në Tiranë u bë vetëm pas rënies së komunizmit.  

Kjo ishte një gjë shumë e fortë, e cila u përmend në fjalimin e parë të Berishës në themelimin e Partisë Demokratike. Ishin gjëra të pazakonta këto dhe pas marrjes së pushtetit. Me ardhjen në pushtet të Partisë Demokratike, Kosova ka marrë një peshë dispropocionale në raport me problemet e Shqipërisë, Ata që kanë punuar në vitet ‘92 e mbrapa në diplomaci e dinë shumë mirë që 60 për qind të punës ishte Kosova. Me çështjet tona merrej Amerika. SHqipëria ishte vendi me mëshumë mbështetje perëndimor enë atë kohë në Evropën Lindore .Pavarësisht se ne i shpërdoruam të gjitha shanset e mbështetjet, por çdo problem e zgjidhte Amerika. 

Takimi i Kopenhagenit, i Kartës së Helsinkit të 1992-shit, që u arrit rezoluta e parë për Kosovën dhe rezoluta më ’94-n janë vepra të shtetit shqiptar, të diplomacisë shqiptare. Ka katër pesë diplomatë shqiptarë që janë marrë vetëm me Kosovën. Edhe pas 97-s pavarësisht se pati një ngërç në lidhjet formale me Rugovën, përsëri puna ka vazhduar. Ka diplomat si Zef Mazi, Pellumb Kulla, Albert Bejo, Paulin Kola e të tjerë që mund ta dinë më mirë se Ibrahim Rugova apo Bujar Bukoshi se ç’është bërë për Kosovën.  

Ajo gjë që e dëmtonte shtetin shqiptar ishte prishja me Perëndimin dhe SHBA më 1996. Rugova ishte busulla, sa herë që shteti shqiptar prishej me Perëndimin ai mbante anën e Perëndimit. Rugova u nda nga Berisha,  pasi ai u prish me SHBA . Ka 15 rezoluta në Parlamentin shqiptar për Kosovën, vetëm 1 ka parlamenti i Kosovës. Në aspektin  shtetëror, atë që ka bërë shteti shqiptar për Kosovën është e pazakontë dhe tejet e paparashikueshme.   

Baton Haxhiu: Dhe a do të thotë që pastaj përkrahën socialistët Luftën e UÇK-së për të ndërtuar një aleancë tjetër për ta pasur si një lloj karte të luftës së Kosovës? 

Mero Baze: Ishte natyrale dhe kishte edhe rrënjë më të vjetra, për shkak se lëvizja popullore e Kosovës, kishte lidhje me pushtetin në Shqipëri. Ajo që ndodhte në Kosovë deri më 1989 ishte betejë mes komunistëve të Tiranës dhe komunistëve të Titos. 

Lëvizja Popullore e Kosovës ka pasur lidhje të forta me komunizmin në Shqipëri dhe kjo ka vazhduar edhe në 90-n’.  

Grupet ilegale me bazë tek LPK dhe kryesisht nacionalkomunizmi ishin dhe opozitë e fort e Berishës në Tiranë. Biles ata shkaktuan në vitet 93, 94, 95, një lloj presioni mbi qeverinë Berisha të tipit “Mos hy në NATO” “Mos tradhëto Bashkimin Kombëtar”, “Do gjendet nej Avni Rustemi te te vras” etj që i përdornin si teza politike dhe socialistët e asaj kohe. 

Përfytyro që ky trakt binte në dorë të Gazidedes, që ishte komunist demokrat, ai filloi t’i ndiqte nga mbrapa kush ishte, ose çfarë bënte. Remzi Hoxha ishte një njeri krejt paqësor në punën e vet, që ka pëfunduar i vdekur dhe është zhdukur për këtë shkak.  

Pra pas 97 ata gjetën ngrohtësi, funksionuan mrekullisht me ata, si të thuash u ngjiz dhe u formua një aleancë e re politike. Kishte aty një lloj enverizmi; jo ky është armik, ky është tradhtar, ku duhet me heq qafe, ky duhet vrarë… Domethenë referencat janë nga e kaluara dhe pastaj i modifikojnë rrethanat 

Baton Haxhiu: Ky është raporti i Berishës me Ibrahim Rugovën apo me Adem Demaçin, apo mund të japësh një dimension tjetër?  

Mero Baze: Ajo që Berisha donte t’u tregonte amerikanëve, ishte që Berisha t’u tregonte se unë kam në dorë Kosovën. Pak a shumë si Enver Hoxha. Nëse ju më krijoni problem, ua tregoj unë qejfin me Kosovën. Rugova e injroi këtë këshillë dhe këtë rrugë. Dhe Berisha tentoi ta zëvendësoj.  Adem Demaçi ishte i gatshëm për fjalime të këtij lloji. Erdhi në Tiranë i shoqëruar me një sigurim të madh, për shkak të vendosmërisë që Rugova pati për të mos hyrë në këtë spirale dhe ai haste në rezistencën e Rugovës dhe me indiferencën e Rugovës dhe ky tentoi ta zëvendësojë Rugovën. Ai kishte ardhur në Shqipëri, që ta bënin udhëheqës në Kosovë. Ishtë një gjë qesharake, faktikisht nuk funksionoi për shkak të vendosmërisë që Rugova nuk hyri në këtë spirale. I vuri kufrin tek thana këtij.   

Baton Haxhiu: Mirë atëherë, para se të dalim tek Rambueja, e kam një moment interesant, ti ke ndenjur shumë me Rugovën? 

Mero Baze: Jo dhe aq. Disa herë.  

Baton Haxhiu: Natyrisht mjaftueshëm për ta kuptuar mendimin e tij politik. Rugova të lë përshtypjen që vizionin e njeriut të ndërtuar në fillim nuk e ka tradhëtuar, këtë dimension e ke vërejt në diskutim? 

Mero Baze: Se ka tradhëtuar. Por njohja me një personalitet të tillë ka disa faza. E para kur e ke takuar për herë të parë dhe ske ndonjë përshtypje . E dyta kur ti flet me të dhe të duken gjëra të zakonshme. E treta është kur ti e shikon si gazetar historinë politike dhe pastaj kupton që budallai ke qenë ti që s’e ke kuptuar.  

Unë kam gjetur një intervistë të Ibrahim Rugovës në “Rojter” në Kosovë në vitin 1989. Ai i thoshte gazetarit, “Kjo çështje nuk zgjidhet me Jugosllavinë, kjo zgjidhet përmes demokracisë. Kosova mund ta fitojë çështjen vetëm përmes demokracisë”.  

Si i thotë gazetari përmes demokracisë.Jugosllavia mund të mos demokratizohet. 

Edhe Bashkimi Sovjetik e pushtoi Afgansitanin e mbajti dhjet vjet, por nuk e mbajti dot se nuk i dha liri. Dhe këta kot po na pushtojnë se do ikin. dhe vërtet, fiks pas dhjetë vjetësh kanë ikur. Dhe çështja u zgjjidh ashtu. 

Ishte dita kur Rahman Morina Ali Shukria dhe Hysamedin Azemi po riktheheshin në krye të Lidhjes Komuniste pas Grevës së Trepces dhe Rugova paralajmëron se këta nuk mund të tallen me shqiptarët. Nëse e bëjnë ata do ta boshatisin Lidhjen Komunste dhe do këkrojnë alternativë tjetër. Gjë që dhe ndodhi. 

 Kur e kam takuar për të dytë kujtoj që ishim duke parë TVSH, i vetmi televizion atëherë, kur po rrinin, ai po ndiqte lajmet me vëmendje. Unë po besdisesha ne fakt, se lajmet ishin rutinë, edhe pse spikerë ishin Vjollca Vokshi e Reis Çico që i kisha miq.  

-Këta flasin shumë mirë, -tha dhe po i dëgjonte me vëmendje 

-Dëgjo, e kuptoj bezdinë që ke ti, por veç po i dëgjojnë fëmijët tanë në Perëndim dhe mësojmë shqipen dhe ndaj them që flasim shumë mirë shqipen. Ne na e kanë mbyllur shkollën dhe këta të dy i ndjekim se e flasin shumë mirë shqipen. 

 Pra, problemi i tij ishte krejt i kundërt me atë që thoshin lajmet.  Dhe po ta vësh re, sot flasin më mirë shqip ata në Perëndim sesa ata në Kosovë. 

Baton HaxhiuMero, je ndër të rrallët shqiptarë që e interpreton dimensionin politik të Rugovës ndryshe. Megjithatë e ke pasur një përplasje me shkronja me një pjesë të liderëve të UÇK-së. Si i ke parë liderët politikë të UÇK-së, të lidhur ideologjikisht me të kaluemen? 

Mero Baze: Me thënë të drejtën kisha një mosbesim të thellë, kush thotë që nuk kemi qenë enveristë gënjen, por ndryshimi i tyre është fantastik, është për t’u mbështetur dhe admiruar, se ata e kanë filluar këtë punë, jo vetëm si enveristë, por me mentalitet enverist. Ajo që unë besoja ishte se Perëndimi  nuk duhet ta përtypte këtë lëvzije, një mentalitet nacionalkomunst  të kësaj shkalle. Por aajo që s’e kisha parashikuar ishte fakti që ata dolën në terren, destabiluzaun Serbinë , u bë një mbëshetje reale për hyrjen e NATOS-s në Kosovë dhe kjo është një meritë, që as ata s’e kanë pasur në mendje, madje e kishin bezdi që NATOJA të shkonte pas tyre. 

Tani duhet ta mendosh se pa destabilizimin që krijuan ata në territor, në terren, kurrë nuk të ishte bërë e mundshme. Merita e tyre ëhstë se ata trasnfrmuan Miloshevicin në vegël të tyre, e nervozuan atë, dhe  na kanë dhuruar neve një Millosheviç që na duhej, ai që është produkt i UÇk-së. Kjo është historike.  

Baton Haxhiu: Dhe po kthehemi tani tek një dimesion tjetër, tek dimensioni i lirisë. Më keni thënë me një fjali: Baton keni qenë të pamundur… 

Mero Baze: Shiko ne jemi të paaftë, ne kemi administrata pa prioritet, çfarë do fitojmë sot, do fitojmë ca lekë, kaq. Rrushtë e Kosovës dhe patatet e Shistavecit nuk i shesin dot tek njëri-tjetri. Qeveria shqiptare dhe qeveria e Kosovës, jemi shtete të paafta. Megjithatë ka disa momente të çlirimit të Kosovës 

Baton Haxhiu: Në Kosovë kanë kaluar nga e majta tek e djathta parti këto dimeinsion socio-politike dhe kulturore nëse mund ta themi kështu. Por Mero a pajtoheshi ti se Shqipëria dhe Kosova janë një zonë politike që funksionojnë pa distancë respekti, e kanë thyer barrierën që mund ta kritikojnë njëri-tjetrin? 

Mero Baze: Tani janë shoqëri shumë më të hapura se ç’kanë qenë Shqipëria dhe Kosova para disa dekadash. Hapi i pare qe ka hedhur Edi Rama duke emeruar dy ministra eshte nje ekspirent qe vlen dhe kur deshton, pasi thyen steriotipet qe egzistojne . Unë e shoh si një eskperimet që ia ka vlejtur, që provon se dikush sdo ta hedh hapin e parë.Do t’ia këshillojá edhe Kosovës, për shkak se ia vlen të eskperimentohet, ia vlen të provohet. Nga ana tjetër nuk e quaj të dëmshme aleancën e partive të Shqipërisë me ato të Kosovës, derisa kemi aleancë me grekë, italianë, francezë, është budallallëk të mos mbash aleanca. Është më mirë të veprojmë me logjikë politike, sesa me dimensione të vogla. Por në etikën politike shteërore duhet të bëjmë kujdes. Kur përfaqësojmë partinë jemi të lir ëtë themi ctë duam. Kur përfaqsojmë shtetin i kemi ca kufizime.  

Baton Haxhiu: Mirë e nisëm me racizmin dhe artikullin për Besën, megjithatë kur në Kosovë dashuria për Shqipërinë ka qenë pa kushte, tani vetëm 54 për qind në këtë moment, pikërisht nga shqiptarët e Kosovës nuk janë për bashkimin. Pse ka ndodhur kjo?  

Mero Baze: E para Kosova po bëhet një shoqëri e pavarur më mbijetuese më e vetëqeverisshme. Bashkimi i Kosovës me Shqipërinë në Kosovë është një çështje mbijetese, ndërsa në Shqipëri është një çështje epërsie; Ne në Shqipëri kur mendojmë bahskimin themi me vete “po e marrim Kosovën”, kurse në Kosovë thonë po bahskohemi me Shqipërinë. Tani ka qasje tjetër.  

Baton Haxhiu: Ekziston një mit në Kosovë se rShqipëria rrethohet vetëm me shqiptarët ndja është e sigurt… 

Mero Baze: E ka thënë Enver Hoxha, ky mentalitet është. Sa herë ndjehej keq thoshte do kaloni mbi trupat e tre miljonë shqiptarëve. 

 Bashkimi kombëtar në Kosovë, ka qenë teori mbijetuese ka qen ëpër të shëptuar zhdukjes. Sot zgjerimi drejt Kosovës shihet si shkrije e natyrshme, si shkrije e dy shoqërive shqiptare. Në këtë aspekt unë mendoj se të vetmit që pengojnë bashkimin, janë ata që kanë retorikën e nacionalizmit, ata që prishjen e kufijve e shikojnë si një të drejtë që nuk pyesin njeri.  

Nuk bashkohen shqiptarët vetëm po të duan, shqiptarët duhet ta fitojnë betejën me Perëndimin,  siç e fitoi Kosova. Ibrahim Rugova e bindi Perëndimin; nëse do të bëjmë karshillëkun Europës, ja ku e kemi flamurin, do të bashkohemi me njëri -tjetrin, etj folklorizima jemi para nje rreziku real prej atyre që kanë retorikë nacionaliste se bashkimi do vij si kërënim për luftë. 

Asnjë shans nuk kemi ne të bashkojmë Shqipërinë me Kosovën me luftë, se është luftë eventuale me fqinjët. Ne rrethohemi me tre fqinjë që nuk janë dashamirës. Kush humbet aleancën me SHBA-në dhe BE-në, është gjithmonë duke vrarë Kosovën dhe Shqipërinë. Ne jemi një vend që çdo krekosje jona është shërbimi më i mirë që iu bëhet, dhe vjen rreziku që mund të lindi një Millosheviç shqiptar.  

Baton Haxhiu: Kjo është fjalia e kësaj bisede se ma more dhe pyetjen e fundit që kishte të bënte me bashkimin dhe e mora përgjigjen…  

 

 

---- ----
----
-----
-----